KURS ISHI

KIRISH Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO) maʼlumotlariga koʻra, butun dunyo boʻylab changlatuvchilar, jumladan, kapalaklar tomonidan taʼminlanadigan ekotizim xizmatlarining iqtisodiy qiymati yillik 235 milliarddan 577 milliard AQSh dollarigacha baholanadi [1]. Oʻzbekistonda esa qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotining (YAIM) taxminan 20-30% ini tashkil etuvchi ekinlarning hosildorligi toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita kapalaklar tomonidan amalga oshiriladigan changlanishga bogʻliq boʻlib, bu milliy iqtisodiyot uchun muhim koʻrsatkichdir [2]. Xususan, mevali bogʻlar va paxta maydonlarida kapalaklarning faol ishtiroki hosildorlikni oʻrtacha 10-15% ga oshirishi mumkin, bu esa mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi va eksport salohiyatini mustahkamlashda hal qiluvchi rol oʻynaydi [3]. Biroq, soʻnggi yillarda urbanizatsiya, qishloq xoʻjaligi amaliyotlaridagi oʻzgarishlar va iqlim oʻzgarishi sababli kapalaklar populyatsiyasida sezilarli pasayish kuzatilmoqda, bu esa ekotizimlar barqarorligiga jiddiy tahdid solmoqda [4]. Bugungi kunda Kapalaklar (Lepidoptera) turkumining bioxilma-xilligi va ekologik funktsiyalarini chuqur oʻrganish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Global miqyosda kapalaklarning soni oxirgi oʻn yillikda 30% ga kamayganligi haqida xavotirli maʼlumotlar mavjud [5]. Oʻzbekiston sharoitida kapalaklarning tarqalish dinamikasi, populyatsiya barqarorligiga taʼsir etuvchi omillar va ularni muhofaza qilish boʻyicha strategik yechimlar ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Mavjud tadqiqotlar kapalaklarning bioindikator turlar sifatida atrof-muhit holatini aks ettirishdagi rolini yetarli darajada oʻrganmagan. Bundan tashqari, iqtisodiy tahlillar va moliyaviy-iqtisodiy asoslar orqali kapalaklarni muhofaza qilish loyihalarining samaradorligini baholash boʻyicha kompleks yondashuvlar kam uchraydi. Shu nuqtai nazardan, mazkur kurs ishi kapalaklar populyatsiyasini saqlab qolish va ularning ekotizimdagi rolini kuchaytirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar va strategik rejalarni ishlab chiqish zaruratini taʼkidlaydi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasiga nazar tashlaydigan boʻlsak, Kapalaklar (Lepidoptera) turkumi boʻyicha xalqaro miqyosda koʻplab ilmiy ishlar olib borilgan. Edward O. Wilson (1992) oʻzining “Bioxilma-xillik” nomli fundamental asarida kapalaklarning tur xilma-xilligi va ularning ekosistemadagi rolini chuqur tahlil qilib, bioxilma-xillikni saql ...