KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda migratsiya hodisalarini o'rganish, ayniqsa, hayvonlar populyatsiyalarining barqarorligi va biologik xilma-xillikni saqlash nuqtai nazaridan g'oyat dolzarbdir. So'nggi ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekistonning ornitofaunasidagi migratsiya bilan bog'liq turlar ulushi 60% dan oshadi [1]. Xususan, Amudaryo va Sirdaryo havzalarida yashovchi baliq turlarining erta bahorda ko'payish joylariga ko'chishi ularning populyatsiyasini 30-40% ga oshirishga xizmat qiladi [2]. Bu hodisalar agroekotizimlar barqarorligi va biologik resurslarni boshqarishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Global miqyosda esa, har yili milliardlab qushlar, millionlab baliqlar va sutemizuvchilar mavsumiy migratsiya yo'llarini bosib o'tadi, bu esa dunyo ekotizimlarining umumiy biologik massasiga katta hissa qo'shadi. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari (IUCN) hisobotlariga ko'ra, global miqyosda migratsiya yo'llarining buzilishi yovvoyi tabiat populyatsiyalarining 20% ga qadar kamayishiga olib kelishi mumkin [3]. Ushbu kurs ishining ahamiyati shundaki, global iqlim o'zgarishlari va inson faoliyatining kuchayishi sharoitida hayvonlarning migratsiya yo'llari va vaqtlari sezilarli darajada o'zgarmoqda. Bu o'zgarishlar ekologik zanjirning buzilishiga, ayrim turlarning yo'qolib ketishiga va biogeografik hududlarning o'zgarishiga olib kelishi mumkin [4]. O'zbekistonda irrigatsiya tizimlarining kengayishi, urbanizatsiya va qishloq xo'jaligi maydonlarining o'zgarishi kabi omillar migratsiya koridorlariga bevosita ta'sir ko'rsatmoqda. Bu esa migratsiya hodisalarining proximate va ultimate sabablarini chuqur o'rganish, ularning ekologik muvozanatdagi rolini tahlil qilish hamda inson faoliyatining salbiy ta'sirini kamaytirish bo'yicha strategik yechimlar ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Mavjud tadqiqotlarda ushbu murakkab jarayonlarning mahalliy kontekstdagi o'ziga xosliklari yetarlicha yoritilmagan bo'lib, bu kurs ishi mazkur bo'shliqni to'ldirishga xizmat qiladi. Hayvonlar migratsiyasi hodisalari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Xususan, P. Berry (1971) o'z tadqiqotlarida qushlar migratsiyasining fenologik xususiyatlarini va ularning kun uzunligiga bog'liqligini atroflicha tahlil qilgan [5]. J. Dingle (1996) migratsiyani hayvonlar hayot siklidagi ajralmas jarayon sifatida ko'rsatib, uning evolyutsion asoslarini va genetik mexanizmlarini chu ...