KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda naqd pulsiz to‘lovlar hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 26% ga oshib, 137,8 trln so‘mni tashkil etgan [1]. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilning birinchi choragida bank kartalari orqali amalga oshirilgan to‘lovlar soni 1,5 milliarddan oshgan, bu esa 2023-yilning shu davriga nisbatan 32% o‘sishni ko‘rsatadi [2]. Shu bilan birga, butun dunyoda raqamli to‘lovlar bozori hajmi 2023-yilda 9,5 trillion AQSH dollariga yetgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2028-yilga borib 20,4 trillion AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [3]. Ushbu raqamlar banklarda hisob-kitob operatsiyalarining moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdagi, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishdagi va mijozlarga qulaylik yaratishdagi muhim rolini yaqqol namoyon etadi. Elektron tijoratning global miqyosda 16% ga o‘sishi [4] va O‘zbekistonda onlayn chakana savdo hajmining 25% ga ortishi [5] banklarning raqamli to‘lov infratuzilmasiga bo‘lgan talabini yanada kuchaytirmoqda. Bugungi kunda banklarda hisob-kitob operatsiyalarini optimallashtirish bir qator murakkab muammolar bilan bog‘liq. Jumladan, transchegaraviy to‘lovlardagi yuqori xarajatlar, uzoq vaqt, xavfsizlik zaifliklari va tartibga solish bilan bog‘liq qiyinchiliklar dolzarbligini saqlab qolmoqda. O‘zbekistonda esa kichik va o‘rta biznes subyektlarining (KOB) raqamli to‘lov tizimlariga integratsiyalashuv darajasi hali ham yetarli emasligi [6], shuningdek, to‘lov infratuzilmasining mintaqalararo bir xil rivojlanmaganligi [7] kabi muammolar mavjud. Raqamli moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan talabning ortishi fonida, banklar texnologik innovatsiyalarni, masalan, Distributed Ledger Technology (DLT) va Open Banking tamoyillarini joriy etish orqali operatsion samaradorlikni oshirish, xavfsizlikni kuchaytirish va mijozlar tajribasini yaxshilash zaruriyati bilan yuzlashmoqdalar. Bu esa hisob-kitob operatsiyalarini takomillashtirish bo‘yicha tizimli yondashuvlarni talab etadi. Banklarda hisob-kitob operatsiyalari mavzusi ko‘plab xalqaro olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, D. Bech va J. Hobst (2019) o‘z tadqiqotlarida real vaqt rejimida hisob-kitoblar (RTGS) tizimlarining moliyaviy barqarorlikka ta’sirini tahlil qilib, likvidlikni boshqarish samaradorligini oshirish usullarini taklif qilganlar [8]. M. Borchert va J. B. G. van Lelyveld (2021) kliring mexanizmlarining sistemaviy risklarni kamaytirishdagi rolini o‘rganib ...