KURS ISHI

KIRISH So'nggi yillarda jahon bank tizimi umumiy aktivlari 400 trillion dollardan oshib, iqtisodiyotning asosiy tayanchiga aylangan [1]. O'zbekistonda ham bank tizimining iqtisodiyotdagi ulushi va ta'sir doirasi tobora ortib bormoqda. 2024 yilning birinchi choragida mamlakat banklari tomonidan ajratilgan kreditlar hajmi 150 trillion so'mdan oshib, o'tgan yilning shu davriga nisbatan 18% ga o'sdi [2]. Ushbu o'sish sur'atlari va global moliyaviy tizimlarning murakkablashuvi banklarning iqtisodiy mazmuni, funksiyalari va samaradorligini chuqur tahlil qilishni bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biriga aylantirmoqda. Ayniqsa, moliyaviy vositachilikning optimallashtirilishi, kredit portfeli boshqaruvi samaradorligini oshirish, kapital adekvatligi va likvidlikni ta'minlash kabi masalalar iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash uchun hal etilishi lozim bo'lgan muhim muammolardir. Shuningdek, Fintex texnologiyalarining rivojlanishi va NPL (Non-Performing Loans) darajasining nazoratdan chiqishi kabi zamonaviy tahdidlar bank faoliyatining yangicha yondashuvlarni talab etishiga sabab bo'lmoqda. Banklarning iqtisodiy mazmuni va funksiyalarini o'rganish jahon iqtisodiyot fanida uzoq vaqtdan buyon asosiy tadqiqot yo'nalishlaridan biri bo'lib kelgan. Moliya nazariyasining asoschilaridan biri A. Hamilton banklarni milliy iqtisodiyot uchun zaruriy "sirkulyatsiya mexanizmi" sifatida ta'riflagan [3]. Keyinchalik, J.M. Keynes banklarni pul taklifini boshqaruvchi asosiy vositachi sifatida ko'rib, ularning iqtisodiy sikllarga ta'sirini tadqiq etgan [4]. Zamonaviy iqtisodiyotda esa D. Diamond va P. Dybvig kabi tadqiqotchilar banklarning moliyaviy vositachilik funksiyasining muhimligini, jumladan, axborot noaniqligini kamaytirish va likvidlikni yaratish borasidagi rolini o'rganganlar [5]. Shuningdek, banklarning risklarni boshqarish va kapital adekvatligini ta'minlash mexanizmlari bo'yicha Basel qo'mitasi tomonidan ishlab chiqilgan standartlar jahon bank tizimining nazariy va amaliy asoslarini boyitgan [6]. Hozirgi kunda O'zbekiston iqtisodiyotida banklarning o'rni tobora ortib borayotganiga qaramay, ularning faoliyatini takomillashtirish bo'yicha ilmiy-amaliy izlanishlar yetarli darajada emas. Xususan, mahalliy tadqiqotchilar tomonidan bank tizimining rivojlanishiga oid umumiy tahlillar olib borilgan bo'lsa-da, banklarning iqtisodiy mazmunini zamonaviy moliyaviy-iqtisodiy sharo ...