KURS ISHI

KIRISH Beshiktervatarlar turkumi vakillarining o‘ziga xos tuzilishi, ko‘payishi va asosiy turlarining tabiatdagi ahamiyatini o‘rganish hozirgi kunda tobora dolzarb tus olmoqda. Global biotsenozlarda hasharotlarning umumiy biomassasi taxminan 1,5 milliard tonnani tashkil etib, barcha hayvonlar biomassasining qariyb 80%ini tashkil qiladi [1]. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Zoologiya instituti ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimiz hududida hasharotlarning 12 mingdan ortiq turi mavjud bo‘lib, ularning bir qismi ekotizimlarning barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi [2]. Jumladan, beshiktervatarlar tabiatda biologik nazorat agentlari sifatida muhim o‘rin egallaydi, ba’zi turlari esa qishloq xo‘jaligiga sezilarli zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan zararkunandalarning sonini kamaytirishda ishtirok etadi. Misol uchun, qishloq xo‘jaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashda kimyoviy vositalar xarajatlari har yili o‘rtacha 20-30% ga oshib bormoqda, bu esa biologik nazorat usullarini joriy etishga bo‘lgan ehtiyojni oshiradi [3]. Shu bois, beshiktervatarlarning biologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, ulardan samarali foydalanish yoki ularga qarshi kurashish strategiyalarini ishlab chiqish zamonaviy zoologiya va qishloq xo‘jaligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot mavzusi, ya’ni beshiktervatarlarning tuzilishi, ko‘payishi va ekologik ahamiyati, faqat ilmiy qiziqish nuqtai nazaridan emas, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. Global iqlim o‘zgarishlari va inson faoliyati natijasida ekotizimlardagi muvozanat buzilishi ko‘plab hasharot turlarining tarqalish arealini o‘zgartirib, ularning populyatsiyalarida keskin o‘zgarishlarga olib kelmoqda [4]. Ayniqsa, hasharotlarning pestitsidlarga nisbatan chidamliligi oshib borayotgan bir sharoitda, biologik nazorat usullarini joriy etish orqali zararkunandalarni samarali boshqarish yo‘llarini izlash muhim vazifadir. O‘zbekistonda hasharotlar tomonidan qishloq xo‘jaligi ekinlariga yetkaziladigan yillik zarar o‘rtacha 15-20% ni tashkil etadi [5], bu esa oziq-ovqat xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqot beshiktervatarlarning biologik funksiyalarini tushunishga yordam berib, ulardan foydalanish orqali zararkunandalarga qarshi kurashda yangi, ekologik xavfsiz va barqaror yechimlarni topishga xizmat qilishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, atrof-muhitni muhofaza qilish, biologik xilm ...