KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi maʼlumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatimizda qishloq xo‘jaligining yalpi mahsuloti 428,2 trillion so‘mga yetgan bo‘lib, bu umumiy YaIMning 25,6% ini tashkil etadi [1]. Xususan, meva-sabzavot mahsulotlari yetishtirish hajmi yiliga o‘rtacha 7-10% ga o‘sib bormoqda [2]. Bog‘lar va uzumzorlar ushbu ko‘rsatkichlarda muhim o‘rin egallaydi, chunki ular eksport salohiyatining sezilarli qismini tashkil qiladi. Misol uchun, 2023-yilda O‘zbekistondan 1,7 milliard AQSH dollari miqdorida meva-sabzavot mahsulotlari eksport qilingan bo‘lib, uning katta qismi uzum va bog‘ mahsulotlariga to‘g‘ri keladi [3]. Jahon miqyosida esa, meva va uzum mahsulotlari bozori hajmi 2023-yilda 340 milliard AQSH dollaridan oshdi va 2030-yilga borib 450 milliard AQSH dollariga yetishi kutilmoqda [4]. Bu raqamlar bog‘lar va uzumzorlar maydonini hududiy tashkil etishning nafaqat mamlakat iqtisodiyoti, balki global oziq-ovqat xavfsizligi va eksport salohiyatini oshirishdagi o‘rnini yaqqol ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusining dolzarbligi, avvalo, O‘zbekistonda yer resurslaridan samarali foydalanish va qishloq xo‘jaligida yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish zarurati bilan belgilanadi. Sug‘oriladigan yerlarning cheklanganligi sharoitida intensiv bog‘dorchilik va uzumchilikni rivojlantirish orqali har gektar yerdan olinadigan daromadni keskin oshirish muhimdir. Shu bilan birga, hududiy tashkil etishda aniq ilmiy-amaliy yondashuvlarning yetishmasligi, iqlim o‘zgarishlari, yer degradatsiyasi, noo‘rin joylashuv tufayli hosildorlikning pasayishi va logistika xarajatlarining ortishi kabi muammolar hal etilmay qolmoqda. Mavjud yer tuzish sxemalarida zamonaviy texnologiyalardan (masalan, GIS va masofaviy zondlash) foydalanish darajasi pastligi hamda investorlar uchun moliyaviy asoslash mexanizmlarining yetarlicha ishlab chiqilmaganligi sohani yanada takomillashtirishni taqozo etadi. Bu omillar agrar sektorda barqaror rivojlanishni ta’minlash va fermer xo‘jaliklarining daromadlarini oshirish uchun hududiy tashkil etishning yangi, samarali modellarini izlashni zaruriy qilib qo‘yadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Misol uchun, M. K. O’Rourke (2018) o‘z tadqiqotida GIS texnologiyalarini qo‘llash orqali bog‘lar joylashuvini optimallashtirish va hosildorlikni 10-15% ...