KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda boshlang'ich sinf ta'limiga ajratiladigan davlat byudjeti xarajatlari 2023-yilda jami ta'lim xarajatlarining 40% dan ortig'ini, ya'ni 20 trillion so'mdan ziyodni tashkil etdi [1]. Bu esa ta'lim tizimida boshlang'ich sinf ona tili darslarining naqadar muhimligini ko'rsatadi. So'nggi besh yilda mamlakatimizda ona tili o'qitish metodikasi bo'yicha qabul qilingan me'yoriy hujjatlar soni 15 tadan oshgan bo'lsada, o'quvchilarning funktsional savodxonlik darajasi xalqaro PISA baholash dasturlarida kutilgan natijalarga erisha olmayapti; 2022-yilgi PISA natijalariga ko'ra, O'zbekiston o'quvchilarining o'qish savodxonligi bo'yicha o'rtacha balli 350 ballni tashkil etgan, bu esa xalqaro o'rtacha ko'rsatkichdan 140 ballga kamdir [2]. Ushbu statistikalar boshlang'ich sinflarda ona tili o'qitishga qo'yiladigan talablarning samaradorligini qayta ko'rib chiqish va ularni takomillashtirish zaruratini ko'rsatmoqda. Bugungi kunda jahon ta'lim tizimlarida kompetensiyaviy va kommunikativ-faoliyat yondashuvlarining ustuvorligi yaqqol namoyon bo'lmoqda. O'zbekiston ta'limida ham bu yo'nalishda sezilarli o'zgarishlar amalga oshirilayotgan bo'lsada, amaliyotda boshlang'ich sinf ona tili darslariga qo'yiladigan talablar ba'zan o'quvchilarning yosh xususiyatlari va kognitiv rivojlanish darajasini to'liq hisobga olmayapti. Natijada, o'quvchilarda nutqiy malakalarni rivojlantirish o'rniga, ko'pincha grammatik qoidalarni yodlashga urg'u berilmoqda, bu esa ularning tilni kundalik hayotda faol qo'llash qobiliyatini cheklamoqda. Shuningdek, differensial ta'lim prinsiplarining yetarli darajada joriy etilmasligi turli ehtiyojlarga ega bo'lgan o'quvchilarda ona tilini o'zlashtirishda muammolarni keltirib chiqarmoqda. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, L.S. Vigotskiy (1978) o'z asarlarida bolalarning tilni o'zlashtirishdagi ijtimoiy-madaniy omillarini tadqiq etib, nutq rivojlanishi fikrlash bilan uzviy bog'liqligini isbotladi [3]. J. Piage (1966) kognitiv rivojlanish nazariyasini ishlab chiqib, bolalarning yoshga bog'liq intellektual bosqichlari til o'zlashtirishga qanday ta'sir qilishini ko'rsatdi [4]. D. Bruner (1966) esa til o'rgatishda "o'quv dasturlarini spirallashtirish" g'oyasini ilgari surib, bolalarga murakkab tushunchalarni yoshiga mos ravishda bosqichma-bosqich taqdim etish zarurligini ta'kid ...