KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida boshlang'ich ta'lim tizimining rivojlanishi so'nggi yillarda sezilarli sur'atlarda o'sdi. Xususan, 2023-yil holatiga ko'ra, umumiy ta'lim maktablaridagi o'quvchilar soni 6,5 milliondan oshgan bo'lib [1], bu ko'rsatkich har yili o'rtacha 2-3% ga o'sib bormoqda [2]. Shuningdek, boshlang'ich sinf o'quvchilarining soni 2 millionga yaqinlashgan [3]. Bu o'sishlar ta'lim sifati, xususan, ona tili va o'qish savodxonligi fanini o'qitish metodikalarini doimiy ravishda takomillashtirish zaruratini keltirib chiqaradi. Xalqaro baholash dasturlari (PISA, PIRLS) natijalariga ko'ra, o'zbekistonlik o'quvchilarning o'qish savodxonligi bo'yicha ko'rsatkichlari jahon o'rtacha ko'rsatkichlaridan pastroq ekanligi qayd etilgan [4]. Masalan, 2022-yilgi PIRLS tadqiqotida o'zbekistonlik to'rtinchi sinf o'quvchilarining o'rtacha balli xalqaro o'rtacha ko'rsatkichdan 30-40 ball pastroq bo'lgan [5]. Bu esa matnni tushunish, tahlil qilish va o'z fikrlarini yozma ravishda to'g'ri ifodalashda sintaktik kompetensiya yetishmasligidan dalolat beradi. Mazkur vaziyat boshlang'ich sinflarda sintaksisni o'qitish samaradorligini oshirish bo'yicha yangi yondashuvlar va vositalarni izlashni talab qiladi. Bugungi kunda boshlang'ich sinf o'quvchilarida yozma savodxonlikni rivojlantirishda, xususan, gap qurilishining mantiqiy-grammatik qonuniyatlarini o'zlashtirishda muayyan muammolar mavjud. O'quvchilar ko'pincha murakkab gaplarni tuzishda, tinish belgilarini to'g'ri qo'llashda va so'z birikmalarining semantik aloqalarini aniqlashda qiyinchiliklarga duch kelishadi [6]. O'quvchilarning 40% dan ortig'i murakkab sintaktik konstruktsiyalarni tahlil qilishda qiynaladi [7]. Bu kamchiliklar ularning keyingi bosqichlarda o'zlashtirishi kerak bo'lgan grammatik bilimlarga salbiy ta'sir ko'rsatadi va umumiy ta'lim samaradorligini pasaytiradi. Ta'limiy diktantlar esa sintaktik kompetensiyani rivojlantirishning samarali vositalaridan biri bo'lib, ular orqali o'quvchilar nafaqat imloviy, balki punktuatsion va sintaktik qoidalarni ham amaliyotda mustahkamlash imkoniyatiga ega bo'ladilar. Biroq, O'zbekiston ta'lim tizimida ta'limiy diktantlarning sintaksis o'qitishdagi o'rni va ulardan foydalanish metodikasi hali to'liq o'rganilmagan va tizimlashtirilmagan. Shu sababli, boshlang'ich sinflarda sintaksis o'qitishda ta'limiy diktantlarning o'rni va samaradorligini ilmiy-amaliy jihatda ...