KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda 2023-2024 o‘quv yilida 1-4-sinflarda 2,6 milliondan ortiq o‘quvchi ta’lim olmoqda [1], ularning intellektual salohiyatini mustahkamlash mamlakat kelajagi uchun strategik ahamiyatga ega. Shu bilan birga, 2022-yilda o‘tkazilgan PISA (Xalqaro o‘quvchilar baholash dasturi) natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston o‘quvchilarining o‘qish savodxonligi bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichi 400 ballni tashkil etib, OECD davlatlari o‘rtachasidan 97 ballga past bo‘lgan [2]. Bu natijalar, ayniqsa, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari yetishmovchiligini yaqqol ko‘rsatadi, chunki PISA baholash tizimi axborotni tahlil qilish, baholash va sintez qilish qobiliyatlariga alohida e’tibor qaratadi. Ushbu ko‘rsatkichlar zamonaviy ta’lim tizimida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning dolzarb ekanligini tasdiqlaydi. Chunki jahon mehnat bozori prognozlariga ko‘ra, 2030-yilga borib xodimlarning 77% uchun tanqidiy fikrlash eng muhim ko‘nikmalardan biri bo‘ladi [3]. Hozirgi axborot asrida, qayerdan kelganidan qat’i nazar, har qanday ma’lumotni shubha ostiga olish, uni tahlil qilish, baholash va sintez qilish qobiliyati hayotiy zaruratga aylanmoqda. Boshlang‘ich sinflardayoq tanqidiy fikrlashni rivojlantirish o‘quvchilarning faqatgina o‘quv jarayonidagi muvaffaqiyatini emas, balki ularning kelajakdagi shaxsiy va kasbiy hayotidagi samaradorligini ham belgilaydi. Maktablarda, xususan, boshlang‘ich ta’limda tanqidiy fikrlash strategiyalarini joriy etishga qaratilgan amaliy yondashuvlar yetarli darajada takomillashmagan. O‘quv dasturlarida bu ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan aniq mexanizmlar va metodik tavsiyalar cheklanganligi sababli, o‘qituvchilar ko‘pincha an’anaviy yondashuvlarga tayanishga majbur bo‘lishadi. Natijada, o‘quvchilar ma’lumotni shunchaki yod olish bilan kifoyalanib, uni chuqur tahlil qilish va mustaqil xulosalar chiqarishda qiynalishmoqda. Mazkur muammo O‘zbekiston ta’lim tizimining xalqaro standartlarga moslashishida ham jiddiy to‘siq bo‘lib xizmat qiladi va shu sababdan ushbu mavzu bugungi kunda juda dolzarbdir. Tanqidiy fikrlash nazariyasi va amaliyoti jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. K. Popper (1963) o‘zining “Taxminlar va rad etishlar” asarida ilmiy bilimlarni rivojlantirishda tanqidiy yondashuvning muhimligini ta’kidlab, har qanday nazariyani soxtalashtirish tamoyili orqali tekshirish zarurligini ilgari surgan [5]. R ...