KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global korporativ xarajatlarni boshqarish bozori hajmi 10,2 milliard AQSh dollariga baholandi va 2030-yilga borib 23,4 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda, bu esa yillik o'rtacha 12,6% o'sish sur'atini ko'rsatadi [1]. O'zbekistonda esa kichik va o'rta biznes subyektlarining umumiy yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2023-yilda 58,1% ga yetdi [2], bu korxonalar narx belgilash siyosati samaradorligini oshirish orqali o'z raqobatbardoshligini mustahkamlash zaruratini ko'rsatadi. Xususan, 2022-yilda respublikada narxlar indeksi 112,3% ni tashkil etgan [3], bu narxlar dinamikasini to'g'ri boshqarishning muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, samarali narx belgilash strategiyasi kompaniyaning foydasini o'rtacha 5-10% ga oshirish imkoniyatini beradi [4], bu esa uning uzoq muddatli barqarorligi va bozor pozitsiyasi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu kontekstda, boshqaruv hisobi doirasida narx belgilash siyosatini chuqur o'rganish va uning strategik jihatlarini tahlil qilish korxonalar uchun yangi imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi. Bugungi shiddatli raqobat sharoitida narx belgilash nafaqat xarajatlarni qoplash va foyda olish vositasi, balki korxonaning bozordagi mavqeini, imijini va uzoq muddatli strategik maqsadlarini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Ko'plab korxonalar narx belgilashda faqat xarajatlarga asoslangan yondashuvdan foydalanishadi, bu esa ularni bozor talabi va raqobatchilar harakatlariga moslashish imkoniyatidan mahrum qiladi. Shu bilan birga, O'zbekiston iqtisodiyotining o'zgaruvchan sharoitida narx belgilashga ta'sir qiluvchi ichki va tashqi omillar, masalan, inflyatsiya darajasi, energiya resurslari narxining o'zgarishi va valyuta kursining beqarorligi kabi muammolar hanuzgacha to'liq hal etilmagan. Natijada, korxonalar noto'g'ri narx belgilash siyosati tufayli potentsial daromadlarni yo'qotishi, bozor ulushini pasaytirishi yoki hatto bankrotlikka uchrashi mumkin. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun narx belgilash jarayonini boshqaruv hisobi vositalari yordamida strategik jihatdan tahlil qilish va optimallashtirish zaruriyati yuzaga keladi, ayniqsa yuqori inflatsiya va o'zgaruvchan bozor sharoitlarida bu dolzarb ahamiyat kasb etadi. Narx belgilash siyosati va uning strategik jihatlari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Michael Porter [5] (1980) raqobat ...