KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida byudjet tizimining barqarorligini ta’minlash va davlat moliyasini samarali boshqarish mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 2023-yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekistonning YaIM hajmi qariyb 90 milliard dollarni tashkil etdi, davlat byudjeti daromadlari 370 trillion so‘mdan oshib, byudjet xarajatlari esa 410 trillion so‘m atrofida bo‘ldi [1]. Shu bilan birga, davlat byudjetining kamomadi YaIMning 4,1% ini tashkil etdi [1]. Bu raqamlar byudjet mablag‘laridan foydalanish samaradorligini oshirish, chetlanishlarni aniqlash va ularning sabablarini bartaraf etish naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Byudjet nazorati va chetlanishlarni tahlil qilish, ayniqsa, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uchun juda muhim bo‘lib, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, isrofgarchiliklarning oldini olish va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi [2]. Byudjet intizomining buzilishi nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki davlat resurslarining samarasiz taqsimlanishiga olib keladi, bu esa pirovardida aholi farovonligining pasayishiga va ijtimoiy xarajatlarning qisqarishiga sabab bo‘lishi mumkin [3]. Hozirgi shiddatli o‘zgaruvchan global iqtisodiy sharoitlarda, ayniqsa yuqori inflyatsiya va geosiyosiy keskinliklar sharoitida, byudjet nazorati mexanizmlarini mustahkamlash va chetlanishlarni tahlil qilishning zamonaviy usullarini joriy etish zarurati tobora ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasida davlat xaridlari tizimining raqamlashtirilishi va shaffofligining oshirilishi byudjet mablag‘laridan foydalanishda korrupsiya xavfini kamaytirishga yordam berayotgan bo‘lsa-da, byudjetdan tashqari mablag‘larning harakatini nazorat qilish va davlat korxonalari faoliyatidagi chetlanishlarni tahlil qilishda hali ham aniq metodologiyalarga ehtiyoj sezilmoqda [4]. Amaliyotda ko‘rilayotgan byudjet chetlanishlari ko‘pincha strategik maqsadlarga erishishga to‘sqinlik qiladi va davlat dasturlarini amalga oshirishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Masalan, ayrim davlat loyihalarida belgilangan byudjetdan o‘rtacha 10-15% ga oshib ketish holatlari kuzatilmoqda, bu esa qo‘shimcha resurslarni jalb etishni talab qiladi yoki loyiha samaradorligini pasaytiradi [5]. Bu holat byudjetlashtirish jarayonida aniqroq prognozlash, risklarni baholash va chetlanishlarni o‘z vaqtida ...