KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda tadbirkorlik subyektlari soni 2023-yilda 600 mingdan oshib, yalpi ichki mahsulotning 55% ini ta'minladi [1]. Bu ko'rsatkich, respublikada iqtisodiy faollikning oshib borayotganini va bozor munosabatlarining chuqurlashayotganini ko'rsatadi. Jahon bankining 2023-yilgi hisobotiga ko'ra, global miqyosda korxonalarning 25% gacha qismi narx belgilash strategiyasidagi xatolar tufayli raqobatbardoshligini yo'qotadi yoki bozordan chiqib ketadi [2]. Narx belgilash – bu nafaqat daromadni oshirish vositasi, balki korxonaning barqaror rivojlanishi va bozor ulushini saqlab qolish uchun strategik ahamiyatga ega bo'lgan jarayondir. Ayniqsa, resurslarning cheklanganligi, xarajatlarning o'zgaruvchanligi va iste'molchilar xulq-atvorining dinamikligi sharoitida, samarali narx belgilash mexanizmlari korxonalar uchun hayotiy zaruratga aylanmoqda. Bugungi kunda narx belgilash jarayonida tobora murakkablashib borayotgan raqobat sharoitlari, iste'molchilar talablarining o'zgarishi va xarajatlar tuzilmasining shaffof emasligi kabi muammolar dolzarb bo'lib qolmoqda. Ko'pgina korxonalar narx belgilashda faqatgina ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olgan holda "xarajat+ustama" usulidan foydalanadilar, bu esa bozor imkoniyatlarini to'liq ishga solmaslikka va potensial foydani boy berishga olib keladi [3]. Boshqaruv hisobining narx belgilashdagi roli yetarlicha o'rganilmagan va amaliyotga to'liq tatbiq etilmaganligi, ayniqsa O'zbekiston korxonalari uchun muhim muammodir. Xususan, strategik narx, ABC (Faoliyatga asoslangan xarajatlar), CVP (Xarajat, hajm va foyda) tahlili, maqsadli xarajatlar va NPV (Sof joriy qiymat) kabi zamonaviy boshqaruv hisobi usullaridan samarali foydalanish korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish va barqaror foyda olish imkoniyatini ta'minlaydi. Narx belgilash va boshqaruv hisobi masalalari bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Robert Kaplan va Robin Cooper (1988) o'zlarining "Faoliyatga asoslangan xarajatlar (ABC)" modelini ishlab chiqdilar, bu model bilvosita xarajatlarni mahsulot yoki xizmatlarga aniqroq taqsimlash imkonini beradi [5]. Michael Porter (1985) "Raqobat strategiyasi" asarida narx belgilashda raqobat ustunligini ta'minlash va bozordagi pozitsiyani mustahkamlash usullarini tahlil qildi [6]. Charles Horngren va George Foster (2009) boshqaruv hisobi bo'yicha darsliklarida xarajatlar tahl ...