KURS ISHI

KIRISH Bozor hokimligi va monopoliya nazariy-amaliy jihatdan mikroiqtisodiyotning markaziy muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda, ayniqsa O‘zbekiston kabi jadal rivojlanayotgan va bozor islohotlari davrini boshidan kechirayotgan mamlakatlarda uning dolzarbligi ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat iqtisodiyotining ayrim strategik tarmoqlarida bozor konsentratsiyasi darajasi Herfindahl-Hirschman indeksi (HHI) bo‘yicha 2500 punktni tashkil etgan [1], bu yuqori konsentratsiyalashgan bozor holatidan dalolat beradi. Xususan, tabiiy gaz, energetika va temir yo‘l transporti kabi sohalarda bir yoki bir nechta yirik subyektlar ustun mavqega ega bo‘lib, bu ularga narx shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatish imkonini bermoqda. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2024) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda davlat ulushi mavjud bo‘lgan korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlarning umumiy sanoat ishlab chiqarishidagi ulushi 40% dan oshgan [2], bu esa bozorlarda raqobatning cheklanishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan potentsial xavflarni ko‘rsatadi. Jahon banki hisobotlarida qayd etilishicha, rivojlanayotgan mamlakatlarda monopol tuzilmalarning samaradorlik yo‘qotishlari YaIMning 0,5% dan 2% gacha bo‘lgan qismini tashkil etishi mumkin [3], bu esa O‘zbekiston uchun yiliga milliardlab dollarlik iqtisodiy yo‘qotishlarni anglatadi. Mazkur tadqiqot mavzusining dolzarbligi, hozirgi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotini erkinlashtirish va bozor mexanizmlarini joriy etishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar bilan bevosita bog‘liq. Iqtisodiyotda monopoliyaning mavjudligi narxlar oshishiga, innovatsiyalarning sekinlashishiga va iste’molchi farovonligining pasayishiga olib keladi. Jumladan, Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi tomonidan aniqlangan narx manipulyatsiyasi holatlari o‘rtacha narxlarni 10-15% ga oshirgan [4], bu esa aholining xarid qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Global raqobatbardoshlik sharoitida milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlash uchun bozorlardagi raqobat muhitini mustahkamlash, monopoliyaga qarshi samarali siyosatni ishlab chiqish va uni amaliyotga tatbiq etish strategik ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, davlat korxonalarini isloh qilish, xususiylashtirish jarayonlarin ...