KURS ISHI

KIRISH Bozor iqtisodiyotida raqobat muammosining dolzarbligi bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror o‘sishini ta’minlash va uning jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvini jadallashtirish nuqtai nazaridan g‘oyat muhimdir. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda global tovar va xizmatlar bozori hajmi 100 trillion AQSh dollaridan oshib, bu iqtisodiy faollikning kengayishini va raqobatning kuchayishini ko‘rsatdi [1]. O‘zbekistonda esa 2023-yil yakunlari bo‘yicha yalpi ichki mahsulot (YaIM) 6% ga o‘sdi, bu esa iqtisodiy islohotlar va bozor mexanizmlarining chuqurlashuvi bilan bevosita bog‘liq [2]. Raqobat muhitining rivojlanishi mahalliy ishlab chiqaruvchilarning mahsulot sifatini oshirishga, innovatsiyalarni joriy etishga va narxlarni optimallashtirishga undaydi, bu esa pirovardida iste’molchilar farovonligini oshiradi. Xususan, 2022-2023 yillarda O‘zbekistonda tadbirkorlik subyektlari soni 15% ga o‘sib, raqobatdosh muhitda faoliyat yurituvchi korxonalar ulushi 65% ga yetdi [3]. Ushbu raqamlar bozor iqtisodiyoti sharoitida raqobatni chuqur o‘rganish va uni rag‘batlantirish mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini yaqqol ko‘rsatadi. Mazkur mavzu hozirgi iqtisodiy sharoitda, ayniqsa O‘zbekistonning jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish jarayoni faollashgan bir paytda, alohida ahamiyat kasb etadi. Raqobatni cheklovchi amaliyotlar, masalan, bozorlarda kartel kelishuvlari, narx manipulyatsiyalari va dominant mavqeni suiiste’mol qilish holatlari iqtisodiy samaradorlikni pasaytiradi, innovatsiyalarni to‘xtatadi va iste’molchilar huquqlarini buzadi. O‘zbekiston Raqobatni rivojlantirish qo‘mitasi tomonidan 2023-yilda o‘tkazilgan tahlillarga ko‘ra, mamlakatdagi 10 ta asosiy tovar bozorining 3 tasida yuqori konsentratsiya darajasi saqlanib qolmoqda, bu esa raqobat muhitini yaxshilash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlarni talab qiladi [4]. Raqobat siyosatini takomillashtirish orqali mamlakat bozorlariga yangi investorlarni jalb qilish, ichki ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va mahsulotlarning eksport salohiyatini oshirish imkoniyatlari kengayadi. Bu esa o‘z navbatida, 2030-yilgacha O‘zbekiston YaIMini ikki barobar oshirish kabi strategik maqsadlarga erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi [5]. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi jahon va milliy ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Raqobat nazariyasining asoslariga Devid Rikardo (1817 ...