KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O'zbekistonda yalpi ichki mahsulot (YaIM)ning 6% o'sishi kuzatilgan bo'lsa-da [1], iqtisodiy faoliyatning ayrim tarmoqlarida bozor muvaffaqiyatsizligi belgilari, xususan, monopolistik tuzilmalar va axborot asimmetriyasi kabi muammolar hanuz dolzarbligini saqlamoqda. Masalan, 2023-yil yakunlari bo'yicha tabiiy monopoliya sharoitida faoliyat yurituvchi energetika sohasida energiya iste'moli hajmi 8% ga oshgan bir vaqtda, taqchillik holatlari va narx shoklari kuzatildi [2]. Bu holat resurslarni samarali taqsimlashda bozor mexanizmlarining yetarli emasligini, ba'zi sohalarda esa davlat aralashuvining optimallashtirilmaganligini yaqqol ko'rsatmoqda. Global miqyosda ham, 2022-yilda jahon iqtisodiyotida davlat qarzining YaIMga nisbati 92% ga yetgani [3] davlat aralashuvining ko'lami va samaradorligi borasidagi munozaralarni kuchaytirmoqda. Bu ko'rsatkichlar bozor muvaffaqiyatsizliklarini kamaytirish va davlat aralashuvining maqbul darajasini aniqlash nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham juda muhimligini isbotlaydi. Ushbu mavzu, ayniqsa, O'zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayoni va global iqtisodiy integratsiya sharoitida o'ta ahamiyatli hisoblanadi. Mamlakat iqtisodiyotida davlat korxonalari ulushining yuqoriligi (2022-yilda YaIMning qariyb 30% ini tashkil etgan [4]), shuningdek, subsidiyalar va preferensiyalar orqali ma'lum tarmoqlarni qo'llab-quvvatlash amaliyoti [5] bozor mexanizmlarining to'liq shakllanmaganligidan dalolat beradi. Bu esa raqobat muhitini buzadi, resurslarning noto'g'ri taqsimlanishiga olib keladi va iqtisodiy samaradorlikni pasaytiradi. Davlat aralashuvining maqsadli va samarali bo'lishini ta'minlash, iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, investitsion jozibadorlikni yaxshilash va aholining turmush farovonligini yuksaltirish uchun bozor muvaffaqiyatsizliklarining sabablarini chuqur tahlil qilish va ularni bartaraf etishning zamonaviy mexanizmlarini ishlab chiqish zarurati tobora ortib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, mazkur tadqiqot bozor muvaffaqiyatsizliklarini aniqlash, ularni hal qilishda davlat aralashuvining eng samarali shakl va usullarini o'rganish orqali amaliy tavsiyalar berishga qaratilgan bo'lib, iqtisodiy siyosatni yanada takomillashtirishga xizmat qiladi. Bozor muvaffaqiyatsizligi va davlat aralashuvi masalasi jahon iqtisodiy tafakkurining markazida turadigan fundamental muammolardan bir ...