KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda iste’mol narxlari indeksi (INI) 8.77% ni tashkil etdi [1], bu so‘nggi yillardagi eng past ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Shunga qaramay, global iqtisodiy beqarorlik sharoitida, jumladan, jahon bozorlarida oziq-ovqat narxlarining o‘rtacha 13.7% ga o‘sishi [2] va energiya resurslariga bo‘lgan talabning 5.8% ga oshishi [3], mahalliy bozorda narx shakllanish mexanizmlari va bozor muvozanatini saqlash masalasi dolzarbligicha qolmoqda. Xususan, O‘zbekistonda asosiy oziq-ovqat mahsulotlari (non, go‘sht, kartoshka) narxlari 2023-yilda o‘rtacha 12-18% ga o‘sgani kuzatildi [4], bu esa aholining xarid qobiliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Iqtisodiyotda narxlarning adolatli va barqaror shakllanishi mikroiqtisodiy barqarorlikning asosini tashkil etadi va resurslarning samarali taqsimlanishini ta’minlaydi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotining globalizm va raqamlashtirish tendensiyalari sharoitida bozor muvozanati va narx mexanizmining ahamiyati yanada ortib bormoqda. Xususan, global ta’minot zanjirlarining uzilishi, geosiyosiy keskinliklar va iqlim o‘zgarishlari kabi omillar tovar va xizmatlar narxlariga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu sharoitda, bozor muvozanatini tushunish va narx mexanizmini samarali boshqarish hukumatlar va tadbirkorlik subyektlari uchun strategik ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston uchun bu mavzu ayniqsa muhimdir, chunki mamlakat iqtisodiyotining liberallashtirilishi va bozor tamoyillariga o‘tish jarayonida narxlar erkinlashuvi, raqobatning kuchayishi va inflyatsion bosim kabi muammolar hal etilmagan holda qolmoqda. Masalan, energiya resurslariga beriladigan subsidiyalarni bosqichma-bosqich kamaytirish rejalari [5] narx mexanizmining yanada shaffof va samarali ishlashini talab etadi, shu bilan birga aholining ijtimoiy himoyasini ham ta’minlash zarurati mavjud. Bozor muvozanati va narx mexanizmi nazariy asoslari bo‘yicha ko‘plab xorijiy olimlar tomonidan fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Alfred Marshall (1890) o‘zining "Iqtisodiyot prinsiplari" asarida talab va taklif egri chiziqlarini birlashtirib, bozor muvozanati nuqtasi kontseptsiyasini asoslab bergan, narxni esa ushbu muvozanatni ta’minlovchi asosiy omil sifatida ko‘rsatgan [6]. Paul Samuelson (1947) o‘zining "Iqtisodiy tahlil asoslari" asarida dinamik bozor modellarini ishlab chiqib, narx o‘zgarishlari va iqtisodiy tebranishlar orasid ...