KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 2023-yilda 6.0% ga o'sib, 90.9 milliard dollarni tashkil etdi [1]. Bu o'sish sur'atlari, asosan, iqtisodiy islohotlar va bozor mexanizmlarining chuqurlashuvi bilan bog'liq. Xususan, 2023-yilda iste'mol tovarlari va xizmatlar bozorida savdo aylanmasi 15.6% ga oshib, 396.7 trillion so'mni tashkil qildi [2]. Ushbu statistik ma'lumotlar mamlakat iqtisodiyotida bozor munosabatlarining kuchayib borayotganini va bozor muvozanatini ta'minlashning muhimligini ko'rsatadi. Global miqyosda esa, 2022-yilda tovarlar va xizmatlar savdosi hajmi 32 trillion dollarga yetgan bo'lib, bu raqamlar bozor muvozanatini tushunish va uning mexanizmlarini tartibga solish global iqtisodiyot barqarorligi uchun muhim ekanligini ta'kidlaydi [3]. Bozor muvozanati nafaqat narxlar barqarorligini, balki resurslarning samarali taqsimlanishini va iqtisodiy o'sishning barqarorligini ham kafolatlaydi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan geosiyosiy keskinliklar, global pandemiya oqibatlari va resurslar taqchilligi kabi omillar bozor muvozanatiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. O'zbekiston sharoitida ham yuqori inflyatsiya darajasi (2023-yil yakunida 8.8% [4]), ayrim tovarlar bozorida spekulyativ narx o'zgarishlari va raqobat muhitining yetarli darajada shakllanmaganligi kabi muammolar dolzarbligini saqlab qolmoqda. Talab va taklif o'rtasidagi nomutanosiblik iqtisodiy beqarorlikka, ishsizlikning oshishiga va aholi turmush darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, bozor muvozanatining nazariy asoslarini chuqur o'rganish, uning turlarini tahlil qilish va amaliy mexanizmlarni ishlab chiqish bugungi kunda iqtisodiy siyosatning ustuvor yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Bozor muvozanati nazariyasining shakllanishiga jahon olimlari katta hissa qo'shganlar. Alfred Marshall (1890) o'zining "Iqtisodiyot tamoyillari" asarida talab va taklif egri chiziqlarining kesishishi nuqtasida bozor muvozanati yuzaga kelishini batafsil tushuntirib bergan [5]. Leon Walras (1874) umumiy muvozanat nazariyasini ishlab chiqib, bir vaqtning o'zida barcha bozorlarda muvozanatga erishish mumkinligini matematik modellar orqali isbotlagan [6]. John Hicks (1939) IS-LM modelini yaratish orqali tovarlar va pul bozorlari o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni tahlil qilib, umumiy iqtisodiy muvozanatni tushunishga katta hissa qo'shgan [7]. Paul Samuelso ...