KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon bozorining umumiy hajmi 335 trillion dollarga yetdi [1], bu so'nggi besh yillikda o'rtacha 4.5% o'sishni ko'rsatmoqda [2]. Xususan, global elektron tijorat bozori 2023-yilda 6.3 trillion dollarni tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 17% o'sishni qayd etgan [3]. O'zbekistonda esa, bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonining chuqurlashuvi va iqtisodiy islohotlarning jadallashuvi natijasida, 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning 5.8% o'sishi kuzatildi [4], bu esa bozorning iqtisodiy rivojlanishdagi muhim rolini tasdiqlaydi. Tadbirkorlik subyektlari soni so'nggi besh yilda 1.5 baravarga oshib, 600 mingdan ortiq xo'jalik yurituvchi subyekt faoliyat ko'rsatmoqda [5], bu esa bozor munosabatlarining kengayishidan dalolat beradi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotidagi murakkab jarayonlar, jumladan, global inflyatsiya bosimi, ta'minot zanjirlaridagi uzilishlar va raqamli transformatsiya, bozor mexanizmlarining barqarorligini ta'minlashni yanada dolzarb qilmoqda [6]. O'zbekiston sharoitida ham xususiy sektorning ulushini oshirish, raqobat muhitini mustahkamlash va kichik biznesni qo'llab-quvvatlash bo'yicha olib borilayotgan siyosatga qaramay, bozor infratuzilmasidagi ba'zi kamchiliklar, yuqori monopolizatsiya darajasi [7] va raqobatni cheklovchi omillar kabi muammolar hanuz mavjud. Jumladan, davlat ulushi yuqori bo'lgan tarmoqlarda raqobatning cheklanganligi, tadbirkorlik subyektlari uchun bozorga kirishdagi to'siqlar va ba'zi xizmatlar narxlarining shaffof emasligi kabi masalalar iqtisodiy samaradorlikni oshirishga to'siq bo'lmoqda. Shu sababli, bozorning iqtisodiy mazmunini, uning vazifalari va turlarini chuqur tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo'yicha takliflar ishlab chiqish mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish uchun fundamental ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ko'plab nufuzli iqtisodchilar tomonidan keng tadqiq qilingan. Adam Smit o'zining "Xalqlar boyligi" asarida (1776) "ko'rinmas qo'l" mexanizmi orqali bozorning o'z-o'zini tartibga solish qobiliyatini va resurslarni samarali taqsimlashdagi rolini yoritgan [8]. Alfred Marshall "Iqtisodiyot prinsiplari" (1890) kitobida talab va taklif nazariyasini tizimlashtirib, bozor muvozanati tushunchasini shakllantirgan [9]. Fridrix fon Xayek "Bozor va bilim" (1945) asarida bozorning axborotni jamlash va tarqatishdagi noyob funksiya ...