KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida davlat budjetining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2023-yilda 28,7%ni tashkil etgan [1], bu mamlakat iqtisodiyotining asosiy drayverlaridan biri sifatida budjet mablagʻlaridan samarali foydalanishning ahamiyatini koʻrsatadi. Soʻnggi besh yilda davlat xarajatlari oʻrtacha yillik 15%dan ziyodroq sur’atda oʻsib, 2022-yilda 283 trillion soʻmga yetgan [2]. Bu oʻsish makroiqtisodiy barqarorlikni taʼminlash, ijtimoiy sohani rivojlantirish va infratuzilmani modernizatsiya qilish boʻyicha keng koʻlamli dasturlar bilan bogʻliq. Biroq, budjet mablagʻlaridan foydalanish samaradorligi masalasi doimo dolzarb boʻlib qolmoqda, chunki har bir sarflangan soʻmning maksimal ijtimoiy va iqtisodiy foyda keltirishi zarur. Masalan, Davlat auditining 2022-yilgi hisobotiga koʻra, budjet tashkilotlarida aniqlangan moliyaviy qoidabuzarliklar va samarasiz xarajatlar hajmi 1,8 trillion soʻmni tashkil etgan [3], bu mablagʻlardan foydalanish mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini yaqqol koʻrsatadi. Budjet mablagʻlaridan samarali foydalanish tizimini takomillashtirish bugungi kunda Oʻzbekiston uchun strategik ahamiyat kasb etadi, chunki bu nafaqat iqtisodiy oʻsishni taʼminlash, balki aholi farovonligini oshirish, korrupsiyaning oldini olish va moliyaviy shaffoflikni taʼminlashning asosiy omilidir. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, shu jumladan budjet jarayonining ochiqligi va hisobdorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar samaradorlikni yanada oshirishga qaratilgan yangi yondashuvlarni talab qiladi. Mavjud tizimda resurslarni taqsimlashda aniq natijaga yoʻnaltirilganlikning yetarli emasligi, loyihalarni moliyalashtirishda xavflarni baholashning sustligi va budjet nazoratining zamonaviy mexanizmlarini joriy etish zarurati kabi qator hal etilmagan muammolar saqlanib qolmoqda. Shu sababli, budjet mablagʻlaridan foydalanishda yangi innovatsion usullarni joriy etish, ilgʻor xalqaro tajribani Oʻzbekiston sharoitlariga moslashtirish hamda amaliy takliflar ishlab chiqish dolzarb vazifadir. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda keng muhokama qilingan. Jahon iqtisodiyotida budjet samaradorligi masalasiga oid fundamental tadqiqotlar U. Baumol (1967) [5] tomonidan boshlangan boʻlib, u "xarajatlar kasalligi" nazariyasi orqali jamoat xizmatlarining narxi doimiy ravishda oshib borishini asoslab bergan. P. Sam ...