KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda davlat budjetining daromadlari YaIMga nisbatan 26.5%ni, xarajatlari esa 30.1%ni tashkil etib [1], budjet taqchilligi 3.6%ga yetgan. Jahon bankining 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, global miqyosda o‘rtacha budjet taqchilligi YaIMning 3.2%ini tashkil etgan holda [2], O‘zbekistonning bu ko‘rsatkichi xalqaro me’yorlardan yuqori bo‘lgan. Shuningdek, O‘zbekistonning davlat qarzi 2023-yil yakuniga ko‘ra 32.7 milliard AQSH dollarini tashkil etib, YaIMga nisbatan 37.4%ga yetgan [3]. Bu ko‘rsatkich rivojlanayotgan davlatlar uchun belgilangan 50%lik me’yoridan past bo‘lsa-da, dinamikasining o‘sishi makrofiskal barqarorlikni ta’minlashda budjet tizimi va budjet jarayonini takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi. Ushbu raqamlar budjet tizimining naqadar murakkab va davlat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini yaqqol namoyish etadi. Ushbu mavzu, ayniqsa, O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning yangi bosqichida muhim ahamiyat kasb etadi. Budjet tizimi mamlakatning moliyaviy barqarorligini, resurslarni samarali taqsimlashni va aholi farovonligini ta’minlashning asosiy mexanizmi hisoblanadi. Bugungi kunda budjet jarayonida kuzatilayotgan muammolar, jumladan, budjet intizomining yetarli darajada ta’minlanmaganligi, xarajatlar samaradorligini baholash tizimining mukammal emasligi, moliyaviy shaffoflik va hisobdorlikni oshirish zarurati kabi masalalar dolzarbligicha qolmoqda. Global iqtisodiyotning o‘zgaruvchanligi, xususan, energiya resurslari narxlarining o‘zgarishi va xalqaro moliya bozorlaridagi beqarorlik sharoitida, davlat budjetining prognozlashtirish, shakllantirish va ijro etish jarayonlarini takomillashtirish orqali makroiqtisodiy barqarorlikni saqlashga erishish ustuvor vazifadir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab yetuk olimlar tomonidan chuqur tadqiqotlar olib borilgan. Richard Musgrave (1959) “Moliyaviy nazariya” asarida davlatning iqtisodiyotdagi rolini, budjetning taqsimlash, barqarorlashtirish va resurslarni ajratish funksiyalarini batafsil tahlil qilgan [5]. Charles Schultze (1968) esa “Samaradorlikka asoslangan budjetlash” kontseptsiyasini rivojlantirib, budjet xarajatlarini natijalar va dasturlar bilan bog‘lash zarurligini ta’kidlagan [6]. Vito Tanzi (2018) o‘ ...