KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda qishloq xo'jaligining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2023-yilda 24.1% ni tashkil etdi, bu esa sohaning iqtisodiyot uchun strategik ahamiyatini ko'rsatadi [1]. Gʻalla ekinlari, xususan, bugʻdoy mamlakat aholisini oziq-ovqat bilan taʼminlashda asosiy oʻrinni egallaydi, 2023-yilda 7.7 million tonnadan ortiq bugʻdoy yetishtirilgan [2]. Jahon miqyosida esa bugʻdoynamolar qabilasi (Poaceae) dunyo boʻyicha oziq-ovqat ishlab chiqarishning qariyb 50% ni tashkil etadi va global oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashda hal qiluvchi rol oʻynaydi [3]. Global gʻalla bozori hajmi 2023-yilda 600 milliard dollardan oshdi va 2030-yilga borib 800 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu qabilaning iqtisodiy ahamiyatini yanada oshiradi [4]. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligini modernizatsiya qilish strategiyasida gʻalla ekinlari hosildorligini oshirish, ularning kasalliklarga chidamliligini kuchaytirish va resurslardan samarali foydalanish dolzarb vazifa sifatida belgilangan, bu esa bugʻdoynamolar qabilasini chuqur oʻrganish zaruratini keltirib chiqaradi [5]. Mazkur mavzuning bugungi kundagi ahamiyati, ayniqsa, iqlim oʻzgarishi, suv resurslarining tanqisligi va tuproq degradatsiyasi kabi global muammolar fonida yanada oshmoqda. Bugʻdoynamolar qabilasining moslashuvchanligi, genetik xilma-xilligi va ekologik barqarorlikni taʼminlashdagi roli ularni tadqiq qilishni zaruriy qiladi. Oziq-ovqat xavfsizligi, chorvachilikni rivojlantirish va bioyoqilgʻi ishlab chiqarishda ushbu qabilaning salohiyatidan toʻliq foydalanilmayapti [6]. Xususan, Oʻzbekistonda shoʻrlangan va suvsiz hududlarda oʻsuvchi bugʻdoynamolar vakillarini aniqlash va ularni seleksiyada qoʻllash orqali hosildorlikni oshirish imkoniyatlari mavjud, biroq bu yoʻnalishda tizimli tadqiqotlar yetarli emas. Qolaversa, gʻalla ekinlarining yangi kasallik va zararkunandalarga chidamliligini taʼminlash, mahalliy sharoitga moslashgan navlarni yaratish va ularni keng miqyosda joriy etish uchun chuqur ilmiy asoslar yetishmaydi [7]. Ushbu kamchiliklar oʻrganilayotgan mavzuni yanada dolzarb va zaruriy qilib koʻrsatadi. Bugʻdoynamolar qabilasining oʻrganilganlik darajasi jahon miqyosida sezilarli yutuqlarga erishgan boʻlsa-da, hali koʻplab boʻshliqlar mavjud. Masalan, Charles Darwin (1875) oʻzining "Oʻsimliklarda oʻz-oʻzini changlanish va oʻzaro changlanish taʼsiri" nomli asarida bugʻdoynamolarning ch ...