KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda aholi jon boshiga daromadlar so‘nggi yillarda sezilarli o‘sishni ko‘rsatib, 2023-yilda o‘rtacha 20,4 mln so‘mga yetgan bo‘lsada [1], aholining real xarid qobiliyati inflyatsiya bosimi tufayli jiddiy sinovlarga duch kelmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, iste’mol narxlari indeksi 2023-yilda 8,7% ni tashkil etgan [2], bu o‘z navbatida aholi byudjetini rejalashtirish va ratsional iste’mol qarorlarini qabul qilishda qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Ushbu sharoitlarda iste’molchilarning cheklangan daromadlari va bozordagi narxlar o‘rtasidagi muvozanatni topish, maksimal foydalilikka erishish hamda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash iqtisodiy tadqiqotlarning markaziy masalasiga aylanmoqda. Global miqyosda iste’mol tovarlari va xizmatlari bozori 2023-yilda qariyb 37 trillion AQSh dollarini tashkil etgan [3], bu esa iste’molchi xulq-atvori va uning iqtisodiy jarayonlardagi rolini o‘rganishning muhimligini ko‘rsatadi. Bugungi kunda iste’molchi xulq-atvori va uning byudjet cheklovlari doirasida optimal tanlovni amalga oshirishi iqtisodiy siyosatni shakllantirish, biznes strategiyalarini ishlab chiqish va aholi farovonligini oshirish uchun fundamental ahamiyatga ega. Mavjud iqtisodiy sharoitlarda, ayniqsa O‘zbekistonning iqtisodiy liberallashtirish va bozor mexanizmlarini mustahkamlashga qaratilgan islohotlar jarayonida [4], byudjet chizig‘i va iste’molchi muvozanatini tushunish va tahlil qilish juda muhimdir. Inflyatsiyaning o‘zgaruvchanligi, daromadlar differensiatsiyasi hamda bozorlardagi taklif va talab o‘rtasidagi nomutanosiblik kabi omillar iste’molchilarning ratsional tanlov qilish imkoniyatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, pandemiya va global iqtisodiy beqarorlik sharoitida iste’molchi xulq-atvorining o‘zgarishi [5] yangi muammolarni keltirib chiqardi, bu esa mavzuni yanada dolzarb qiladi. Ushbu muammolarni hal etish orqali iste’molchilarning turmush darajasini oshirish, resurslardan samarali foydalanish va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon iqtisodiyot fanida bir qator yetuk olimlar tomonidan fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Jeremi Bentam (1789) "Axloq va qonunchilik tamoyillari haqida kirish" asarida foydalilik nazariyasining asoslarini yaratib, har bir shaxsning asosiy maqsadi foydalilikni maksimal dar ...