KURS ISHI

KIRISH Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida bozor mexanizmlarining rivojlanishi bilan bir qatorda, davlatning iqtisodiyotni tartibga solishdagi roli yanada muhimlashmoqda. Jahon miqyosida elektron tijorat hajmi 2023-yilda 6,3 trillion dollardan oshib, kelgusi yillarda ham o‘sish sur'atini saqlab qolishi kutilmoqda [1]. O‘zbekistonda esa 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning (YIM) o‘sish sur'ati 6% ga yetishi prognoz qilingan bo‘lib, bu iqtisodiyotning turli sektorlarida faol davlat aralashuvini zarur qilib qo‘yadi [2]. Ayniqsa, mikroiqtisodiyot darajasida firmalar, uy xo‘jaliklari va bozorlarning samarali faoliyat yuritishini ta’minlash, bozor yetishmovchiliklarini bartaraf etish, ijtimoiy adolatni ta’minlash va barqaror rivojlanishga erishishda davlatning tartibga solish funksiyalari hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan, davlatning mikroiqtisodiyotdagi tartibga solish funksiyalarini takomillashtirish hozirgi kunda dolzarb ilmiy-amaliy muammo hisoblanadi, chunki mavjud tartibga solish mexanizmlari ko‘pincha eskirgan, samaradorligi past yoki bozor talablariga to‘liq javob bera olmaydi. Xususan, 2023-yilda O‘zbekistonda litsenziyalash va ruxsat berish tartib-taomillari bo‘yicha 350 dan ortiq normativ-huquqiy hujjat mavjud bo‘lib, ularning 20% dan ortig‘i qat’iy tartibga solishga olib kelganligi aniqlangan [3]. Davlatning mikroiqtisodiyotdagi tartibga solish funksiyalarini o‘rganish bo‘yicha dunyo iqtisodiyot fanida keng tadqiqotlar olib borilgan. Jon Styuart Mill o‘zining "Siyosiy iqtisodiyot asoslari" asarida davlatning iqtisodiyotdagi aralashuvi cheklangan bo‘lishi kerakligini, biroq ma’lum sharoitlarda (masalan, jamoaviy tovarlar taqsimoti, ta’lim) davlat aralashuvi zarurligini ta’kidlagan [4]. Alfred Marshall esa "Iqtisodiyot tamoyillari" asarida bozor mexanizmlarining samaradorligini va ba’zi hollarda davlatning aralashuvi (masalan, monopoliyalar ustidan nazorat) zarurligini ko‘rsatib o‘tgan [5]. Keyinchalik, iqtisodiyotda davlatning roli haqidagi nazariyalar rivojlanib bordi. Klark Kerr (1960) industrial jamiyatlarda davlat va bozor o‘rtasidagi muvozanatni tadqiq etgan [6]. Jon M. Keynesning iqtisodiy siyosatdagi davlatning faol rolini himoya qiluvchi g‘oyalari esa keyingi o‘n yilliklarda keng qo‘llab-quvvatlandi. Gari Bekker (1970-yillar) inson kapitali va ta’lim sohasida davlat siyosatining mikroiqtisodiy ta’sirini o‘ ...