KURS ISHI

KIRISH Jahon bozorida iste'molchilar xulq-atvorini va ularning resurslarni taqsimlashini tahlil qilish makroiqtisodiyotning markaziy masalalaridan biridir. Xususan, joriy yilning birinchi choragida global iste'mol tovarlari bozori hajmi 1,5 trillion dollardan oshdi [1]. O'zbekistonda esa chakana savdo aylanmasi 2023-yilda 650 trillion so'mdan ziyod bo'lib, yildan-yilga o'rtacha 10-12% ga o'smoqda [2]. Bunday sharoitda iste'molchilarning byudjet cheklovlari doirasida o'zlarining cheklangan daromadlarini eng samarali, ya'ni maksimal foydalilikka erishish yo'lida sarflash mexanizmlarini tushunish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham nihoyatda muhimdir. Daromadlar va narxlarning o'zgaruvchanligi, inflyatsiya jarayonlarining ta'siri hamda iste'molchilarning xulq-atvoridagi o'zgarishlar ushbu muammoning murakkabligini yanada oshiradi. Hozirgi kunda O'zbekistonda iqtisodiyotni erkinlashtirish, aholining turmush darajasini oshirishga qaratilgan keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu esa iste'molchilar oldida yanada ko'proq tanlov imkoniyatlarini ochib beradi, ammo ayni paytda resurslarni optimal sarflash muammosini ham kuchaytiradi. Aholining real daromadlarining o'zgarib turishi, iste'mol savatining tarkibiy o'zgarishlari, ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlariga sarflanayotgan xarajatlarning umumiy byudjetdagi ulushi (Engel koeffitsienti) kabi ko'rsatkichlarning tahlili ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda O'zbekistonda Engel koeffitsienti o'rtacha 35-40% atrofida baholanmoqda, bu esa qishloq joylarda va kam daromadli oilalarda yanada yuqori ekanligini ko'rsatadi [3]. Shu bois, byudjet chizig'i va iste'molchi muvozanatini aniqlash usullarining chuqur tahlili, ularning O'zbekiston sharoitiga mosligini o'rganish hamda amaliy qo'llanilishi dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Byudjet chizig'i va iste'molchi muvozanati konsepsiyalari iqtisodiy nazariyada uzoq yillardan beri o'rganib kelinmoqda. G'arb iqtisodchilaridan Alfred Marshall o'zining "Iqtisodiyotning asosiy tamoyillari" asarida iste'molchining talabini narx va daromad ta'siriga qarab tahlil qilib, tovarlarning foydalilik nazariyasini rivojlantirgan [4]. Keyinchalik, Vilfredo Pareto tomonidan indifferentlik egri chizig'i va iste'molchi muvozanatining ko'rinishlari yanada aniqlashtirildi, bu esa iste'molchining ratsional tanlovini modellashtirishga imk ...