KURS ISHI

KIRISH Iqtisodiy barqarorlik va aholi farovonligini ta’minlashda daromadlarning iste’molchilar qarorlariga ta’siri fundamental ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining 2023-yil yakunlari bo‘yicha ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda aholi jon boshiga real daromadlar 107,3% ga oshgan bo‘lsa-da [1], iste’mol xarajatlarining umumiy hajmi yalpi ichki mahsulotning taxminan 65% ini tashkil etmoqda, bu esa daromad va iste’mol o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni yanada chuqurroq o‘rganish zaruratini ko‘rsatadi [2]. Shu bilan birga, 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 11,2% ga o‘sgan bo‘lib, bu bevosita aholi daromadlari dinamikasi bilan bog‘liqdir [3]. Jahon miqyosida esa, global iste’mol bozori hajmi 2023-yilda qariyb 65 trillion dollarga yetgan va har yili o‘rtacha 4-5% o‘sishi prognoz qilinmoqda, bu esa daromadning iste’mol qarorlariga ta’siri universal xarakterga ega ekanligini anglatadi [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda iste’molchilarning xatti-harakatlari nafaqat mikroiqtisodiy darajada uy xo‘jaliklarining farovonligini, balki makroiqtisodiy darajada umumiy iqtisodiy o‘sishni ham belgilaydi. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, aholi daromadlari tarkibidagi o‘zgarishlar va inflyatsion bosimlar fonida iste’molchilarning xarid qobiliyati va iste’mol qarorlari qabul qilish mexanizmlari yanada murakkablashmoqda [5]. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan, aholi daromadlarini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar, bandlikni ta’minlash va ijtimoiy himoyani kuchaytirish siyosati daromadning iste’molga ta’sirini tahlil qilishni zarur qilib qo‘yadi. Hal etilmagan muammolar qatoriga aholining turli daromad guruhlarida iste’molga moyillikning turlicha namoyon bo‘lishi, jamg‘arma normalarining optimalligi hamda inflyatsiya sharoitida real daromadlarning iste’molga ta’sirini chuqur tahlil qilish kiradi. Shuningdek, pandemiya kabi global shoklar iste’mol xatti-harakatlariga qanday ta’sir ko‘rsatgani va bu omillarni milliy siyosatlarda qanday hisobga olish kerakligi ham o‘rganilishi lozim bo‘lgan masalalardandir. Daromadning iste’molchilar qarorlariga ta’siri mavzusi iqtisodiy nazariyada uzoq vaqtdan beri o‘rganib kelinadi. Bu borada Jon Meynard Keyns (1936) o‘zining "Iqtisodiy ish bilan ta’minlanish, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida marginal iste’ ...