KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon yalpi ichki mahsulotining (YIM) 10,5% ni tashkil etgan iste’mol xarajatlari [1], har qanday iqtisodiyotning lokomotivi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo‘mitasining 2024-yil mart oyidagi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda aholi daromadlarining o‘rtacha o‘sishi 2023-yilda 14,2% ni tashkil etgan bo‘lsa [2], aholining iste’mol xarajatlari hajmi esa 15,8% ga oshgan [3]. Bu ko‘rsatkichlar daromad va iste’mol o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni va uning iqtisodiy barqarorlikdagi o‘rnini yaqqol ko‘rsatadi. Mikroiqtisodiy darajada, har bir iste’molchining daromad darajasi uning xarid qobiliyatini, iste’mol savatini shakllantirishini va pirovardida, bozor talabining umumiy hajmini belgilashini tushunish iqtisodiy siyosatni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, inflyatsion bosimlar va global iqtisodiy noaniqliklar sharoitida, daromadning iste’molchilar qarorlariga ta’sirini chuqur tahlil qilish, aholining turmush darajasini oshirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot mavzusi bugungi kunda ayniqsa dolzarb bo‘lib, O‘zbekistonda aholining daromadlari va iste’mol xarajatlari tarkibida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan 2024-yilda e’lon qilingan “Aholi farovonligini oshirish strategiyasi” loyihasida iste’molchi xulq-atvori modellarini chuqur o‘rganish va daromadlar taqsimotidagi nomutanosibliklarni bartaraf etishga alohida e’tibor qaratilgan [4]. Shuningdek, so‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va elektron tijorat hajmining oshishi bilan iste’molchilarning xarid qilish odatlari va qaror qabul qilish jarayonlari ham murakkablashdi. Tadqiqotchilar hali ham daromad darajalari o‘zgarishi bilan innovatsion mahsulotlarga bo‘lgan talabning elastikligini, ayniqsa past daromadli guruhlarda, to‘liq o‘rganmagan. Mamlakatimizda o‘rta sinfning shakllanishi va uning iste’mol xulq-atvoriga ta’sirini tahlil qilish, mavjud iqtisodiy siyosatlar qanchalik samarali ekanligini baholash va kelajakdagi iqtisodiy strategiyalar uchun asos yaratish dolzarb muammolardan hisoblanadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha, daromad va iste’mol o‘rtasidagi bog‘liqlik mikroiqtisodiyotning fundamental masalalaridan biri bo‘lib, ko‘plab xalqaro olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Jon Meynard Ke ...