KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida davlat budjetining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni beqiyosdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ta’kidlashicha, 2023 yilda mamlakat YaIM o‘sishi 6% ni tashkil etdi, davlat budjetining daromad qismi esa prognozga nisbatan 103% ga bajarilib, 321 trln so‘mni tashkil etdi [1]. Bu davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlash va ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, 2023 yilda davlat budjetining xarajatlari 352 trln so‘mni tashkil etdi, bu esa budjet taqchilligining 31 trln so‘mga yetishiga olib keldi (YaIMga nisbatan 3,4%) [1]. Ushbu raqamlar budjet siyosatining nafaqat daromadlarni oshirish, balki xarajatlarni optimallashtirish va fiskal intizomni mustahkamlash zaruratini ko‘rsatadi. Jahon bankining hisobotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda budjet taqchilligini 3% dan oshirmaslik fiskal barqarorlikni ta’minlash uchun muhim mezon hisoblanadi [2]. Davlat budjetining rivojlantirish strategiyasi va budjet siyosati bugungi kunda ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etmoqda, chunki global iqtisodiy o‘zgarishlar, mintaqaviy integratsiya jarayonlari va ichki islohotlar moliyaviy barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan bozor islohotlari, raqamlashtirish dasturlari va investitsiya siyosati budjet daromadlari va xarajatlari tuzilmasini tubdan o‘zgartirmoqda. Jumladan, 2022 yilda soliq yukini kamaytirish bo‘yicha amalga oshirilgan islohotlar natijasida YaIMga nisbatan soliq tushumlari 20,4% dan 19,2% ga qisqardi [3]. Bu holat budjet daromad bazasini kengaytirish va xarajatlar samaradorligini oshirish bo‘yicha yangi yondashuvlarni talab qiladi. Shu bilan birga, ijtimoiy sohalarga ajratilayotgan mablag‘lar hajmining oshishi (ta’limga 2023 yilda YaIMning 6,4%, sog‘liqni saqlashga 3,1% [1]) budjet xarajatlarini samarali boshqarish va maqsadli yo‘naltirish mexanizmlarini takomillashtirishni taqozo etadi. Mavjud budjet taqchilligi, inflyatsiya bosimi va tashqi qarzning o‘sishi kabi muammolar ushbu tadqiqot mavzusining dolzarbligini yanada oshiradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha, davlat budjeti rivojlantirish strategiyasi va budjet siyosatiga bag‘ishlangan tadqiqotlar jahon va milliy ilmiy adabiyotlarda keng o‘rin olgan. Jahon miqyosida Jon Meynard Keyns (John Maynard Keynes) o‘zining "Ish bilan ta’ ...