KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YIM) 100 milliard AQSh dollaridan oshdi [1], davlat byudjeti daromadlari YIMning 28,1% ini, xarajatlari esa 31,5% ini tashkil etib, byudjet taqchilligi YIMga nisbatan 3,4% ga yetdi [2]. Bu ko‘rsatkichlar davlatning iqtisodiyotdagi rolini, uning moliyaviy barqarorligini ta’minlash va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyalarini amalga oshirishda davlat byudjetining markaziy o‘rin tutishini yaqqol ko‘rsatadi. Davlat byudjeti nafaqat daromadlarni yig‘ish va xarajatlarni taqsimlash mexanizmi, balki milliy iqtisodiyotning turli tarmoqlarini rivojlantirish, aholi farovonligini oshirish va ijtimoiy adolatni ta’minlashga qaratilgan fiskal siyosatning asosiy vositasidir. Shuningdek, xalqaro miqyosda ham davlat byudjetining global iqtisodiy o‘zgarishlarga ta’siri va uning barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishdagi ahamiyati ortib bormoqda, masalan, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVJ) ma’lumotlariga ko‘ra, global davlat qarzi 2023-yilda rekord darajadagi 92 trillion AQSh dollariga yetdi [3], bu byudjet boshqaruvi samaradorligini oshirish zaruratini yanada kuchaytiradi. Hozirgi sharoitda davlat byudjeti tuzilishi va uning samaradorligini tahlil qilish strategik ahamiyatga ega. O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar, bozor munosabatlarining chuqurlashuvi va mamlakatning jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvi sharoitida byudjet resurslaridan oqilona foydalanish, byudjet taqchilligini maqbul darajada ushlab turish va davlat qarzi yukini kamaytirish dolzarb vazifadir. Mavjud adabiyotlar va amaliyotda byudjet jarayonini yanada shaffof va samarali qilish, byudjet xarajatlarining maqsadga muvofiqligini baholash, xususan, makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash hamda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish borasida bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, byudjetni rejalashtirish va ijro etishda risklarni baholash, byudjet mablag‘laridan foydalanish samaradorligini aniq miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida baholash va byudjet siyosatining uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash bo‘yicha tizimli yondashuvlarga ehtiyoj sezilmoqda. Davlat byudjeti muammolari, uning shakllanishi, taqsimlanishi va boshqaruvi masalalari jahon miqyosida ko‘plab iqtisodchilar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, J.M. Keynes (193 ...