KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida davlat byudjetining davlat hokimiyati, boshqaruvi, sud va prokuratura organlarini saqlash xarajatlari so‘nggi yillarda byudjet xarajatlarining umumiy tarkibida sezilarli ulushni egallamoqda. Masalan, O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda ushbu yo'nalishga ajratilgan mablag'lar davlat byudjeti jami xarajatlarining taxminan 10-12% ini tashkil etgan bo‘lib [1], bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 8.5% ga oshgan [2]. Davlat byudjeti xarajatlari tarkibida ushbu yo'nalishning ortib borishi, byudjet intizomiga rioya qilish, moliyaviy resurslardan samarali foydalanish hamda davlat organlari faoliyatini optimallashtirish masalalarini yanada dolzarb qiladi. Shu bilan birga, davlat funksiyalarining kengayishi va raqamli transformatsiya jarayonlari davlat hokimiyati organlarining texnik jihozlanishi va kadrlar salohiyatini oshirishga yo‘naltirilgan qo‘shimcha xarajatlarni talab etmoqda, bu esa joriy byudjet parametrlariga sezilarli bosim o‘tkazadi. Ushbu mavzuning hozirgi sharoitda ahamiyati davlat xarajatlarining shaffofligi, samaradorligi va optimallashtirilishi orqali byudjet barqarorligini ta'minlash zarurati bilan belgilanadi. Mavjud muammolar qatoriga byudjet mablag'laridan foydalanishda shaffoflikning yetarli darajada ta'minlanmaganligi, xarajatlar samarasizligiga olib keluvchi ayrim byurokratik jarayonlar, shuningdek, davlat organlari faoliyatini baholashda aniq KPI (Key Performance Indicators) asosidagi tizimning to'liq joriy etilmaganligi kiradi. Bunday holatlar moliyaviy resurslarni noto'g'ri taqsimlanishiga, iqtisodiy o'sish sur'atlariga salbiy ta'sir ko'rsatishiga hamda davlat xizmatlari sifatini pasayishiga olib kelishi mumkin [3]. Shuning uchun davlat hokimiyati organlarini saqlash xarajatlarini chuqur tahlil qilish, ularni optimallashtirish mexanizmlarini ishlab chiqish va samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Richard Musgrave (1959) o'zining "The Theory of Public Finance" asarida davlat xarajatlarining iqtisodiy asoslarini chuqur tahlil qilib, ularni taqsimlash va samaradorligini oshirish mexanizmlarini nazariy jihatdan asoslab bergan [4]. James Buchanan (1962), Jorj Meyzi (George Stigler) bilan birgalikda "The Calculus of Co ...