KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida davlat maqsadli jamg'armalari tomonidan boshqarilayotgan mablag'lar hajmi 2023-yil yakuniga ko'ra 120 trillion so'mdan oshdi [1], bu byudjet umumiy xarajatlarining qariyb 25% ini tashkil etadi [2]. Xususan, Pensiya jamg'armasi, Bandlikka ko'maklashish davlat jamg'armasi va O'zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg'armasi kabi yirik tuzilmalar orqali moliyalashtirilayotgan ijtimoiy dasturlar va investitsiya loyihalari mamlakat iqtisodiyotining muhim drayverlaridan hisoblanadi. Misol uchun, Tiklanish va taraqqiyot jamg'armasi 2023-yilda 2,5 milliard AQSh dollari miqdoridagi investitsiya loyihalarini moliyalashtirgan bo'lib, bu yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 3,5% ga teng [3]. Mazkur jamg'armalarning samarali boshqaruvi va ularning moliyaviy barqarorligi mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyalarini amalga oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega, ayniqsa global iqtisodiy o'zgarishlar va mintaqaviy integratsiya sharoitida. Davlat maqsadli jamg'armalari (DMJ) mamlakatning moliyaviy resurslarini strategik yo'naltirish, ijtimoiy himoyani kuchaytirish va barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Biroq, ularning shaffofligi, samaradorligi va investitsiya faoliyatini tahlil qilishda hali ham tizimli yondashuvlar yetishmayapti. Jamg'armalar mablag'larining maqsadli va oqilona ishlatilishi, rentabellik ko'rsatkichlarining optimallashuvi hamda risklarni boshqarish mexanizmlarining takomillashuvi zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda dolzarb muammolardan hisoblanadi. Shuningdek, DMJ faoliyatining institutsional asoslari va ularning samaradorligini baholash uchun aniq mezonlar tizimini ishlab chiqishga ehtiyoj mavjud. Bu tadqiqot ushbu muammolarni hal etishga, DMJ faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta'minlash va ularning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini oshirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Davlat maqsadli jamg'armalari faoliyatini o'rganish bo'yicha xorijiy ilmiy adabiyotlarda ko'plab fundamental ishlar mavjud. Masalan, J. Stiglitz (1988) o'z tadqiqotlarida davlat aralashuvi va jamoat moliyasi nazariyalarini rivojlantirib, bunday jamg'armalarning iqtisodiyotdagi rolini asoslagan [4]. P. Samuelson (1954) jamoat tovarlari nazariyasini ishlab chiqib, ularni moliyalashtirish mexanizmlarini, shu jumladan maqsadli jamg'armalar orqali amalga oshirish imkoniyatlarini ko'r ...