KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda ijtimoiy sug'urta tizimi orqali 2023-yilda 2,8 million nafardan ortiq fuqaro pensiya va nafaqa bilan ta'minlangan bo'lib, bu ko'rsatkich yalpi ichki mahsulotning (YIM) qariyb 7% ini tashkil etadi [1]. Xususan, 2024-yil holatiga ko'ra, davlat byudjetidan ijtimoiy soha uchun ajratilgan mablag'lar umumiy xarajatlarning 35,6% ga yetgan [2]. So'nggi yillarda mamlakatda ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirishga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilgan bo'lsa-da, aholining o'rtacha umr ko'rish davomiyligining uzayishi (2023-yilda o'rtacha 75 yosh [3]), mehnat migratsiyasining o'sishi va norasmiy bandlik darajasining yuqoriligi (mehnatga layoqatli aholining qariyb 35% norasmiy sektorda band [4]) kabi demografik va iqtisodiy omillar ijtimoiy sug'urta va ta'minot tizimiga bosimni kuchaytirmoqda. Jahon Banki ma'lumotlariga ko'ra, global miqyosda ijtimoiy himoya xarajatlari YIMning o'rtacha 12,9% ini tashkil etib, rivojlangan mamlakatlarda bu ko'rsatkich 20% dan oshadi [5]. Bu esa O'zbekistonda ushbu sohada hali katta salohiyat mavjudligini ko'rsatadi. Davlat moliyasi tizimida ijtimoiy sug'urta va ta'minotning barqarorligini ta'minlash bugungi kunda nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy siyosatning ham ustuvor yo'nalishlaridan biriga aylangan. Xususan, global iqtisodiy o'zgarishlar, pandemiyalar va mintaqaviy mojarolar fonida aholining zaif qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish mexanizmlarini mustahkamlash zaruriyati yanada ortmoqda. Norasmiy bandlikning yuqoriligi va ish haqi fondidan o'zaro moliyalashtirish prinsipi buzilishi, pensiya yoshining oshirilishi masalasi va ijtimoiy to'lovlar miqdorining inflyatsiya sur'atlariga mos kelmasligi kabi muammolar davlat byudjetiga qo'shimcha yukni keltirib chiqarmoqda. Mazkur kurs ishi Davlat moliyasi tizimida ijtimoiy sug'urta va ijtimoiy ta'minotning barqaror va samarali faoliyatini ta'minlashga qaratilgan dolzarb muammolarni aniqlash va ularga ilmiy asoslangan yechimlarni taklif etish orqali ushbu sohadagi mavjud bo'shliqlarni to'ldirishga xizmat qiladi. Ijtimoiy sug'urta va ta'minot tizimining nazariy asoslari va amaliyotini o'rganishga bag'ishlangan xalqaro ilmiy adabiyotlarda ko'plab muhim tadqiqotlar mavjud. Masalan, N. Barr (2012) o'zining "The Economics of the Welfare State" nomli asarida ijtimoiy sug'urta mexanizmlarining iqtisodiy samaradorligini tahlil qilib, tizimning barqarorligi uchun dem ...