KURS ISHI

KIRISH Davlat xarajatlari har qanday davlatning iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy rivojlanishidagi fundamental omillardan biridir. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda O'zbekiston Respublikasi Davlat byudjetining jami xarajatlari 280,7 trillion so'mni tashkil etgan bo'lib, bu YaIMning taxminan 27% ini tashkil qiladi [1]. Xususan, ijtimoiy soha xarajatlari (ta'lim, sog'liqni saqlash, ijtimoiy nafaqalar) jami xarajatlarning qariyb 45% ini tashkil etib, 126,3 trillion so'mga yetgan [1]. Davlat investitsiya dasturlari doirasidagi kapital xarajatlar esa 30,5 trillion so'mni tashkil etib, bu umumiy xarajatlarning 10,8% ini tashkil etgan [1]. Ushbu raqamlar davlat xarajatlarining mamlakat iqtisodiyotidagi ulkan salmog'ini va uning aholi farovonligiga bevosita ta'sirini yaqqol ko'rsatib turibdi. Global miqyosda ham davlat xarajatlari umumiy YaIMning o'rtacha 30-40% ini tashkil etib, dunyo iqtisodiy o'sishida muhim rol o'ynaydi [2]. Bu ko'rsatkichlar davlat xarajatlarining nafaqat fiskal barqarorlikni ta'minlashda, balki makroiqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy rivojlanishni ta'minlashda ham muhim ahamiyat kasb etishini ta'kidlaydi. Bugungi kunda, global iqtisodiyotdagi beqarorlik, mintaqaviy mojarolar va iqlim o'zgarishi kabi omillar fonida davlat xarajatlarining samaradorligini oshirish masalasi yanada dolzarblashmoqda. Ayniqsa, O'zbekistonning "Yangi O'zbekiston" strategiyasi doirasida bozor iqtisodiyoti tamoyillariga o'tish, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va ijtimoiy himoyani kuchaytirish borasidagi islohotlar davlat xarajatlari boshqaruviga yangicha yondashuvlarni talab etmoqda [3]. Byudjet defitsitini jilovlash, davlat qarzini boshqarish va cheklangan resurslardan maksimal samaradorlik bilan foydalanish zamonaviy iqtisodiy siyosatning asosiy ustuvor yo'nalishlaridan biridir [4]. Xususan, davlat xarajatlarining shaffofligini oshirish, moliyaviy nazoratni kuchaytirish va xarajatlarning maqsadli sarflanishini ta'minlash masalalari hal etilmagan dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Mazkur muammolarning samarali yechimi mamlakatning barqaror iqtisodiy o'sishi va aholi turmush darajasini oshirish uchun zamin yaratadi. Davlat xarajatlari nazariyasi va amaliyoti xalqaro miqyosda ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Jumladan, Richard Musgrave davlat xarajatlarining taqsimlash, taqsimot va barqarorlashtirish funksi ...