KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda demokratik saylovlar jahon miqyosida davlat boshqaruvi legitimligi va samaradorligini ta'minlovchi asosiy mexanizmlardan biri hisoblanadi. 2023-yil ma'lumotlariga ko'ra, dunyo mamlakatlarining qariyb 60% dan ortig'ida [1] saylovlar orqali hokimiyat shakllantiriladi, bu esa fuqarolik jamiyati rivojlanishi va davlatning barqarorligida ushbu institutning muhim o'rin tutishini ko'rsatadi. O'zbekiston misolida, 2024-yilga kelib saylovchilarning umumiy soni 20,7 milliondan oshgan [2], so'nggi prezidentlik saylovlarida ishtirok etish darajasi esa 87,4% ni tashkil etgan [3]. Bu ko'rsatkichlar mamlakatda saylov jarayonlariga bo'lgan qiziqish yuqoriligini va fuqarolarning siyosiy hayotdagi ishtirokini ta'minlashga qaratilgan sa'y-harakatlarning samaradorligini aks ettiradi. Saylovlarning erkin va adolatli o'tkazilishi, ularning natijalariga ishonchning mustahkamlanishi demokratik tamoyillarni chuqur singdirish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mavzuning dolzarbligi saylov jarayonlaridagi murakkabliklar va doimiy rivojlanish zarurati bilan belgilanadi. Zamonaviy dunyoda saylov tizimlari duch kelayotgan asosiy muammolar qatoriga saylovchilarning ishonchsizligi, siyosiy jarayonlarda shaffoflik yetishmasligi, saylov kampaniyalarining moliyalashtirilishidagi nomuvofiqliklar va axborot manipulyatsiyalari kiradi [5]. O'zbekistonda ham saylov qonunchiligini xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish va fuqarolarning saylovlarga bo'lgan ishonchini yanada oshirish borasida izchil islohotlar amalga oshirilmoqda [6]. Biroq, majoritar, proportsional va aralash saylov tizimlarining samaradorligini O'zbekistonning o'ziga xos sharoitlarida qiyosiy tahlil qilish, har bir tizimning afzalliklari va kamchiliklarini chuqur o'rganish orqali mamlakat uchun optimal saylov modelini shakllantirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish zarurati dolzarb muammoligicha qolmoqda. Demokratik saylov va uning turlari masalasi jahon siyosatshunosligida uzoq yillardan buyon muhim tadqiqot obyekti bo'lib keladi. Robert Dahl (1971) o'zining "Polyarxiya" asarida demokratik jarayonlarning asosiy xususiyatlarini, jumladan, erkin va adolatli saylovlar rolini chuqur tahlil qilgan [7]. Seymour Martin Lipset (1959) demokratik barqarorlikning ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlarini, saylov tizimlarining jamiyat rivojidagi o'rnini o'rgangan v ...