KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon energiya bozorining hajmi 8,5 trillion dollarni tashkil etgan [1], bu global yalpi ichki mahsulotning taxminan 8,3 foizini tashkil etadi [2]. Ushbu bozor elektr energiyasi, tabiiy gaz, neft va ko'mir kabi energiya resurslari savdosini o'z ichiga oladi, ularning narxlari va mavjudligi dunyo iqtisodiyoti barqarorligiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Xususan, elektr energiyasi bozori 2023-yilda 2,5 trillion dollarga baholangan bo'lsa, tabiiy gaz bozori 1,8 trillion dollarni tashkil etgan [3]. O'zbekiston energetika bozori ham sezilarli o'zgarishlarga duch kelmoqda. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2024-yilgi ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatimizda elektr energiyasi iste'moli 2023-yilda 78,5 milliard kVt/soatga yetgan, bu 2022-yilga nisbatan 7% o'sishni ko'rsatadi [4]. Tabiiy gaz iste'moli esa yiliga 56 milliard kub metrni tashkil etib, sanoat va aholi ehtiyojlarini qondirishda muhim rol o'ynaydi [5]. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ulushi esa 2023-yilda umumiy energiya balansida 13% ga yetdi [6], hukumatning 2030-yilga borib bu ko'rsatkichni 25% ga yetkazish strategiyasi mavjud [7]. Energetika bozorlarining mikroiqtisodiy asoslarini chuqur tahlil qilish bugungi kunda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda. Global iqlim o'zgarishi, geosiyosiy keskinliklar va energiya resurslariga bo'lgan talabning ortishi sharoitida, energiya ta'minotining barqarorligi va samaradorligi har bir mamlakat iqtisodiy xavfsizligi uchun fundamental masala hisoblanadi. An'anaviy energiya manbalaridan qayta tiklanuvchi energiyaga o'tish, energiya samaradorligini oshirish, bozor mexanizmlarini takomillashtirish va raqobatni kuchaytirish kabi masalalar energetika bozorlarining mikroiqtisodiy asoslarini o'rganishni yanada dolzarb qiladi. Ayniqsa, O'zbekistonda energetika sektoridagi chuqur islohotlar, energiya resurslarini diversifikatsiya qilish va sohaga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish zarurati mavjud bo'lib, bu jarayonlarda narx shakllanishi, iste'molchilar xulq-atvori, firmalarning strategiyalari va bozor muvaffaqiyatsizliklarini tahlil qilish hal qiluvchi rol o'ynaydi. Bugungi kunda iste'molchilarning narx elastikligi, monopolistik tendensiyalar va tashqi effektlar energetika bozorlarida hal etilmagan asosiy muammolar bo'lib qolmoqda, bu esa ushbu tadqiqotning zarurligini kuchaytiradi. Energetika bozorlarining mikroiqtisodiy asoslari bo ...