KURS ISHI

KIRISH Fazoviy texnologiyalarning jadal rivojlanishi, sun'iy yo'ldoshlar, kosmik stansiyalar va boshqa kosmik apparatlarning soni va murakkabligi ortib borishi fonida ularning barqaror va xavfsiz faoliyatini ta'minlash muhim vazifa hisoblanadi. Global kosmik iqtisodiyot 2023-yilda 630 milliard dollardan oshganini ko'rsatmoqda, bu esa 2022-yilga nisbatan 8% o'sishni anglatadi [1]. Xususan, orbital faoliyat va kosmik parvozlar bozorining hajmi 2023-yilda 200 milliard dollardan ortiqni tashkil etgan [2]. O'zbekistonda esa 2023-yilda kosmik soha bilan bog'liq xizmatlar, jumladan, geoaxborot tizimlari va masofaviy zondlash texnologiyalari bozorining hajmi 50 million dollarga yaqinlashib, so'nggi besh yilda o'rtacha yillik 15% o'sish sur'atini ko'rsatmoqda [3]. Bu raqamlar fazodagi jismlar, xususan, kosmik apparatlarning kuchlar sistemasi muvozanatini tahlil qilish va ta'minlashga qaratilgan tadqiqotlarning dolzarbligini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bugungi kunda kosmik apparatlarning xizmat muddatini uzaytirish, ularning orbitadagi barqarorligini ta'minlash va to'qnashuvlar xavfini minimallashtirish global miqyosdagi dolzarb muammolardan biridir. Nazariy mexanikaning asosiy tamoyillarini fazoviy kuchlar sistemasining muvozanatiga qo'llash orqali kosmik apparatlarning dinamikasini aniq bashorat qilish, ularning harakatini optimallashtirish va potensial nosozliklarni oldini olish imkoniyatlari kengayadi. Mavjud muammolar orasida orbital barqarorlikni ta'minlovchi yangi algoritmlarni ishlab chiqish, ko'p jismli sistemalarning o'zaro ta'sirini hisobga olgan holda muvozanat shartlarini chuqur o'rganish, shuningdek, Lagranj va Gamilton formalizmlarini real kosmik stsenariylarga moslashtirish kabi masalalar hal etilmagan bo'lib qolmoqda. Bu esa mazkur sohada chuqur ilmiy tadqiqotlar o'tkazish zaruratini keltirib chiqaradi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda keng qamrovli bo'lib, ko'plab olimlar tomonidan fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Jozef Lui Lagranj (1788) o'zining "Analitik mexanika" asarida virtual siljishlar prinsipini taklif qilib, mexanik sistemalarning harakat tenglamalarini ixcham ko'rinishda olish usulini yaratdi [5]. Vilyam Rouen Gamilton (1834) Lagranj mexanikasini kengaytirib, Gamilton funksiyasi orqali harakat tenglamalarini shakllantirdi va bu usul zamonaviy fizika va kvant mexanikasida ham keng qo'llaniladi [6]. Jan Le Rond D'Ale ...