KURS ISHI

KIRISH Fazodagi kuchlar sistemasining muvozanati nafaqat nazariy mexanikaning fundamental yoʻnalishi, balki zamonaviy kosmik texnologiyalar, sun'iy yo'ldoshlar dizayni va uzoq muddatli kosmik missiyalarni rejalashtirish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. O'zbekistonda kosmik tadqiqotlar va sun'iy yo'ldosh texnologiyalarini rivojlantirishga qaratilgan investitsiyalar so'nggi besh yilda 25% ga o'sdi [1], bu sohada ilmiy-tadqiqot ishlarining dolzarbligini yanada oshiradi. Global miqyosda, 2023-yilda kosmik iqtisodiyotning umumiy hajmi 546 milliard dollarni tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 8% o'sishni ko'rsatdi [2]. Bu o'sishda sun'iy yo'ldoshlar orbitasining barqarorligini ta'minlash, kosmik chiqindilar bilan bog'liq muammolarni hal etish va uzoq muddatli kosmik inshootlarning muvozanatini saqlash kabi vazifalar markaziy o'rin egallaydi. Shu sababli, fazodagi kuchlar sistemasining muvozanatini chuqur tahlil qilish va uning amaliy yechimlarini topish bugungi kunning eng muhim ilmiy-texnologik chaqiriqlaridan biridir. Ushbu mavzu ayniqsa dolzarbdir, chunki kosmik ob'ektlarning harakatidagi har qanday kichik perturbatsiya ("perturbatsiya" - asosiy harakat yoki holatdan kichik og'ishlar) ularning orbitasining beqarorligiga olib kelishi, oxir-oqibat, qimmatbaho aktivlarning yo'qolishiga yoki boshqa ob'ektlar bilan to'qnashuviga sabab bo'lishi mumkin. Masalan, 2020-yilda Yer orbitasidagi kosmik chiqindilar soni 10 sm dan kattaroq ob'ektlar uchun 36 500 dan oshdi, bu esa faol sun'iy yo'ldoshlar uchun jiddiy tahdid tug'diradi [3]. Bu chiqindilarning har birining harakatini bashorat qilish va ularning boshqa ob'ektlar bilan to'qnashuvini oldini olish uchun kuchlar sistemasining muvozanatini aniq hisoblash zarur. Shuningdek, xalqaro kosmik stansiya (XKS) kabi murakkab tuzilmalarning orbitasida va ichki tizimlarida mikrogravitatsiya ("mikrogravitatsiya" - kichik tortishish kuchi sharoitlari) sharoitida muvozanatni saqlash ilmiy va texnologik jihatdan katta qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bu esa mazkur kurs ishining amaliy va nazariy ahamiyatini belgilaydi. Fazodagi kuchlar sistemasi muvozanati bo'yicha ilmiy tadqiqotlar uzoq tarixga ega. XVII asrda Isaak Nyuton ("Dinamika" - jismlarning harakatini o'rganuvchi mexanika bo'limi) o'zining universal tortishish qonunini ishlab chiqdi, bu esa sayyoralar harakatini tushunish uchun asos bo'ldi [4]. XVIII asrda Jozef-Lui ...