KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda qurilish sohasida so'nggi besh yilda inshootlarning murakkabligi va balandligi o'rtacha 20% ga oshgan [1], bu esa ularning barqarorligi va xavfsizligini ta'minlashda fazoviy kuchlar sistemasining muvozanatini hisoblashga bo'lgan ehtiyojni keskin kuchaytirgan. Masalan, 2023-yilda respublikada amalga oshirilgan yirik infratuzilma loyihalari (ko'priklar, baland binolar, sanoat inshootlari) qiymati 15 milliard AQSh dollaridan oshgan [2]. Bu loyihalarda faqatgina vertikal yuklamalarni hisobga olish yetarli emas, chunki gorizontal yuklamalar (shamol, zilzila) va ularning uch o'lchovli ta'siri konstruktsiyaning umumiy barqarorligiga sezilarli darajada ta'sir qiladi. Dunyo bo'ylab esa, fuqarolik va sanoat qurilishi bozorining yillik o'sish sur'ati 2024-yilda 4.5% ni tashkil etishi kutilmoqda [3], bunda katta hajmli va murakkab geometriyali inshootlarning dizayni uchun statik va dinamik tahlillar muhim rol o'ynaydi. Muhandislik amaliyotida yuzaga keladigan baxtsiz hodisalarning 12% gacha qismi konstruktsiyaning noto'g'ri kuchlanish tahlili yoki yuklamalarning to'liq hisobga olinmasligi bilan bog'liq bo'ladi [4], bu esa fazoviy kuchlar sistemalari muvozanatini puxta o'rganishning nazariy va amaliy ahamiyatini ko'rsatadi. Hozirgi kunda texnologik taraqqiyotning tezkor sur'atlari, murakkab konstruktiv yechimlarning paydo bo'lishi va yuqori darajadagi xavfsizlik talablari fazoviy kuchlar sistemasining muvozanati bo'yicha tadqiqotlarni yanada dolzarb qilmoqda. An'anaviy yondashuvlar murakkab geometriyali va gibrid materiallardan iborat bo'lgan zamonaviy inshootlarning xavfsizligini to'liq ta'minlashda cheklovlarga ega. Ayniqsa, seysmik faol zonalarda joylashgan obyektlarning barqarorligini ta'minlashda fazoviy kuchlanish holatini real vaqt rejimida baholash va prognozlash mexanizmlari yetarli darajada rivojlanmagan. Bu holat, konstruktsiyalarning ekspluatatsiya muddatini qisqartirish, material sarfini optimallashtirish va xavfsizlik marjasini oshirish borasida muhim muammolarni keltirib chiqaradi, shuningdek, favqulodda vaziyatlarning oldini olishda nazariy mexanikaning yangi yondashuvlarini talab etadi. Ushbu tadqiqot, aynan mana shunday hal etilmagan masalalarga yechim topishga qaratilgan bo'lib, xavfsizlikni ta'minlash va resurs samaradorligini oshirish imkoniyatini yaratadi. Fazoviy kuchlar sistemalarining muvozanati masalasi klassik mexanikada ...