KURS ISHI

KIRISH Nazariy Mexanika fani doirasida "Fazoviy kuchlar sistemasining muvozanati" mavzusidagi kurs ishi, zamonaviy texnika va muhandislikning dolzarb masalalarini tadqiq etishga qaratilgan. Jahon bo'yicha sanoat ishlab chiqarishining umumiy hajmi 2023-yilda 25 trln dollardan oshib, texnologik jarayonlarning murakkablashuvi fazoviy kuchlar sistemasini tahlil qilish zaruratini yanada kuchaytirdi [1]. O'zbekistonda esa sanoat ishlab chiqarishining o'sish sur'ati 2023-yilda 7.8% ga yetdi [2], bu esa yangi texnologiyalarni joriy etish va mavjudlarini optimallashtirish uchun yanada qulay sharoit yaratadi. Aynan shu kontekstda, mexanik tizimlarning barqarorligini ta'minlash, ularning samaradorligini oshirish va xavfsizligini kafolatlash uchun fazoviy kuchlar sistemasining muvozanatini chuqur tushunish va amaliy jihatdan qo'llash zarur. Hozirgi kunda, ayniqsa, robototexnika, aerokosmik texnologiyalar, og'ir sanoat mashinasozligi va qurilish muhandisligi kabi sohalarda, ko'p o'lchamli va o'zgaruvchan kuchlar ta'sirini hisobga olmasdan aniq muvozanat shartlarini aniqlash murakkab muammolarga olib kelishi mumkin. Ushbu kurs ishida mazkur muammolarni ilmiy asosda yechishga harakat qilinadi. Fazoviy kuchlar sistemasining muvozanati nazariy mexanikaning fundamental qismlaridan biri bo'lib, ko'plab fundamental va amaliy tadqiqotlar davomida o'rganilgan. Jahon miqyosida bu sohada Leonardo da Vinchi (XV asr) mexanik tizimlarning muvozanatiga oid dastlabki kuzatuvlarni amalga oshirgan bo'lsa, keyinchalik Isaak Nyuton (XVII asr) harakat qonunlari va kuchlar yig'indisi tushunchalarini ta'riflab berdi [3]. Leonhard Eyler (XVIII asr) esa qattiq jismning dinamikasini, shu jumladan fazoviy kuchlar ta'sirida uning harakatini tahlil qilishning matematik apparatini ishlab chiqdi [4]. XX asrda N.G. Chetayev muvozanatning barqarorligi muammolarini chuqur o'rganib, o'z nomidagi teoremani taklif qildi [5]. Hozirgi kunda ham dunyo ilm-fanida bu yo'nalishda tadqiqotlar davom etmoqda. Masalan, G.V. Belyanin (2019) fazoviy o'zgaruvchan kuchlar ta'sirida murakkab mexanik tizimlarning muvozanat shartlarini aniqlashning yangi usullarini ishlab chiqqan [6]. O'zbekistonda ham nazariy mexanika va muhandislik fanlari rivojlanib bormoqda. Respublikada T.A. Jabborov (XX asr oxiri) o'z tadqiqotlarida statik va dinamik muvozanat masalalarini hal etishning nazariy usullarini o'rganib chiqqan [7]. Keyi ...