KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida sanoat ishlab chiqarishi hajmi 2023-yilda 6.6% ga oʻsgan boʻlib [1], bu koʻrsatkich ishlab chiqarish jarayonlarida yuklanishga bardosh beruvchi, murakkab fazoviy konstruksiyalardan foydalanishni talab etmoqda. Masalan, ogʻir sanoat tarmoqlarida, shuningdek, yuqori qavatli binolar va koʻpriklarni qurishda qoʻllaniladigan murakkab metall konstruksiyalarning umumiy hajmi yildan yilga oʻrtacha 12% ga ortib bormoqda [2]. Energetika tizimlarida ham, ayniqsa, shamol energetikasi minoralarini qurishda 2030-yilga qadar quvvatlarni 3 gigavattgacha oshirish rejalashtirilgan bo‘lib [3], bu inshootlarga ta’sir etuvchi fazoviy kuchlar sistemalarining muvozanatini to‘g‘ri hisoblash va ta’minlash zaruriyatini yanada oshiradi. Ushbu muvozanatning buzilishi natijasida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan avariyaviy holatlar, iqtisodiy yo'qotishlar va inson salomatligiga yetkazilishi mumkin bo'lgan zarar hajmi millionlab dollarga baholanadi [4]. Yuqoridagi raqamlar fazoviy kuchlar sistemasining muvozanatini o‘rganish va uni amaliyotga tatbiq etish naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Bugungi kunda, zamonaviy muhandislik sohasida, ayniqsa, havo kemalari, kosmik apparatlar, yirik ko'priklar va seysmik faol zonalardagi inshootlarni loyihalashda, kuchlarning murakkab kombinatsiyasini hisobga olgan holda barqarorlikni ta'minlash dolzarb masala bo'lib qolmoqda. Mavjud hisoblash metodlari va modellarining barchasi ham dinamik yuklanishlar va turli tashqi omillar ostida sistemalarning muvozanatini toʻliq aks ettira olmaydi. Ayniqsa, elastik deformatsiyalar, rezonans hodisalari va materiallarning charchoqligi kabi murakkab fizik jarayonlarni fazoviy kuchlar tizimida tahlil qilishda aniq va ishonchli yechimlarga ehtiyoj katta. Ushbu tadqiqot ushbu bo‘shliqlarni to‘ldirishga, aniqroq va amaliyroq yechimlarni taklif qilishga qaratilgan. Fazoviy kuchlar sistemalarining muvozanatini o‘rganish bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab ilmiy ishlar olib borilgan. Jumladan, **Leonhard Eyler** (1707-1783) mexanik tizimlarning muvozanat shartlarini matematik jihatdan asoslab bergan va uning egri chiziqlar nazariyasi fazoviy obyektlarning deformatsiyasini tahlil qilish uchun fundamental bo‘lgan. **Jozef-Lui Lagranj** (1736-1813) esa virtual siljishlar prinsipini umumlashtirib, mexanik sistemalarning harakat tenglamalarini keltirib chiqargan, bu esa fazoviy kuchlar ta’siridagi tizi ...