KURS ISHI

KIRISH Qishloq xoʻjaligi sohasida global GIS bozorining hajmi 2023-yilda 2,5 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga kelib 6,8 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik oʻrtacha oʻsish sur’ati (CAGR) 15,4% ni tashkil etadi [1]. Oʻzbekiston Respublikasida qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotning qariyb 24,7% ini tashkil etadi va aholining 27% dan ortigʻi ushbu sohada banddir [2]. Ammo, yer resurslaridan samarasiz foydalanish, hosildorlikning pasayishi va suv tanqisligi kabi muammolar fermer xoʻjaliklari faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda [3]. Xususan, Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarning 45% dan ortigʻi shoʻrlangan yoki degradatsiyaga uchragan, bu esa har yili gektardan olinadigan paxta hosilini oʻrtacha 15-20% ga, gʻalla hosilini esa 10-12% ga kamaytirmoqda [4]. Shuningdek, yerlarni notoʻgʻri rejalashtirish natijasida hosildorlik yoʻqotishlari baʼzi hududlarda 25-30% ga yetishi mumkin [5]. Bu holat qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini barqaror rivojlantirish va oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash uchun yer maydonlaridan foydalanishni optimallashtirish zaruratini koʻrsatadi. Bugungi kunda jahon miqyosida va Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligini modernizatsiya qilish, raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali resurslardan samarali foydalanish dolzarb vazifaga aylangan. Fermer xoʻjaliklarida yer maydonlarini optimallashtirish, ayniqsa, ekin turlarini toʻgʻri tanlash, sugʻorish rejimini yaxshilash, oʻgʻitlash normalarini aniqlashda zamonaviy Geografik Axborot Tizimlari (GIS) texnologiyalari katta imkoniyatlar yaratadi. Resurs cheklovlari va iqlim oʻzgarishlari sharoitida bu texnologiyalar hosildorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va atrof-muhitga salbiy taʼsirlarni minimallashtirishda muhim rol oʻynaydi [6]. Amaliyotda esa GIS texnologiyalarini fermer xoʻjaliklariga toʻliq joriy etishda kadrlar yetishmovchiligi, moliyaviy resurslar cheklovlari va maʼlumotlarning yetishmasligi kabi bir qator muammolar mavjud boʻlib, ushbu kurs ishi aynan shu boʻshliqlarni toʻldirishga qaratilgan. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi boʻyicha, GIS texnologiyalarining qishloq xoʻjaligida qoʻllanilishi xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan keng oʻrganilgan. Xalqaro miqyosda R.A. Johnson (2018) GIS asosida aniq dehqonchilik modellarini ishlab chiqib, oʻgʻit sarfini 15-20% ga kamaytirish imkoniyatini koʻrsatdi [7]. P.C. Smith (2019) tuproq unumdorli ...