KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda iste’mol narxlari indeksining yillik o‘sishi 8.7%ni tashkil etdi [1]. Bu ko‘rsatkich oldingi yilgi 12.3%ga nisbatan sezilarli pasaygan bo‘lsa-da [1], mamlakatning inflyatsion targetlash rejimi doirasidagi 5%lik maqsadli ko‘rsatkichidan yuqoriligicha qolmoqda [2]. Global miqyosda esa 2022-yilda o‘rtacha yillik inflyatsiya ko‘rsatkichi 8.7%ga yetgan bo‘lsa, bu 2023-yilda 6.9%ga pasaygan [3]. Inflyatsiyaning yuqori darajada saqlanib qolishi aholining real daromadlarini pasaytirib, ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi hamda biznes muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, investitsiya va iqtisodiy o‘sish sur’atlarini sekinlashtiradi [4]. Markaziy banklarning inflyatsiyaga qarshi kurash choralari, xususan, pul-kredit siyosati instrumentlarini qo‘llashi iqtisodiy faollikni ham cheklashi mumkin, bu esa ishlab chiqarish va bandlikka o‘z ta’sirini ko‘rsatadi [5]. Shuning uchun inflyatsiya jarayonlarini chuqur tahlil qilish, uning sabablarini aniqlash va samarali inflyatsiyaga qarshi siyosat mexanizmlarini ishlab chiqish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning asosiy shartlaridan biridir [6]. Inflyatsiya, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham, doimiy ravishda dolzarb iqtisodiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda [7]. Bu muammo ayniqsa oziq-ovqat narxlarining yuqori o‘sishi, energetika resurslariga bo‘lgan jahon narxlarining o‘zgaruvchanligi, shuningdek, milliy valyuta kursining beqarorligi kabi omillar bilan bog‘liqdir [8]. Inflyatsiyaga qarshi siyosatning samaradorligi nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, balki aholi farovonligini oshirish, investitsion jozibadorlikni saqlab qolish va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash uchun ham muhimdir [9]. Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyoti global va mintaqaviy o‘zgarishlarga juda sezgir bo‘lib, inflyatsion bosimlarni kamaytirish uchun innovatsion yondashuvlar va moslashuvchan siyosat instrumentlari talab etiladi [10]. Mavjud siyosat instrumentlarining samaradorligini baholash va ularni takomillashtirish bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqish, shuningdek, inflyatsiyaning tarkibiy sabablarini chuqur o‘rganish hozirgi sharoitda eng dolzarb vazifalardan hisoblanadi [11]. Inflyatsiya nazariyasi va unga qarshi siyosatlar bo‘yicha jahon olimlari tomonidan ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Milton Friedman pul taklifi o‘zgarishi inflyatsiyaning asosiy sabab ...