KURS ISHI

KIRISH Infraqizil (IQ) nurlarining tadqiqoti va amaliy qo'llanilishi bugungi kunda ilmiy-texnik taraqqiyotning eng muhim yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Global infraqizil texnologiyalar bozori 2023-yilda taxminan 10,5 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 2028-yilga kelib bu ko‘rsatkich 20,4 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o‘sish sur’ati 14,2% ni tashkil etadi [1]. O‘zbekistonda ham infraqizil texnologiyalarga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda, xususan, qishloq xo‘jaligida hosildorlikni monitoring qilish, tibbiyotda diagnostika va sanoatda sifat nazorati sohalarida bu texnologiyalarning qo‘llanilishi tobora kengaymoqda. Masalan, O'zbekistonning ishlab chiqarish sanoatida infraqizil datchiklar va termografik tizimlarni tatbiq etish natijasida energiya samaradorligi o'rtacha 8-12% ga oshganligi qayd etilgan [2]. Mudofaa sanoati sohasida esa, infraqizil kuzatuv tizimlari va tungi ko‘rish moslamalariga bo‘lgan talabning 2023-yildan 2025-yilga qadar 18% ga o‘sishi kutilmoqda [3]. Ushbu mavzuning dolzarbligi nafaqat iqtisodiy o‘sish sur’atlari bilan, balki infraqizil nurlanishning turli sohalardagi hal qilinmagan muammolarini bartaraf etish salohiyati bilan ham belgilanadi. Masalan, energetikada issiqlik yo‘qotishlarini aniq baholash, tibbiyotda erta diagnostika samaradorligini oshirish, xavfsizlik va mudofaa tizimlarida ob’ektlarni aniqlash aniqligini yaxshilash kabi masalalar hali to‘liq yechimini topgani yo‘q. Mavjud infraqizil tizimlarning sezgirligi, aniqligi va arzonligi bo‘yicha talablar doimiy ravishda oshib bormoqda, bu esa yangi materiallar, detektorlar va tasvirni qayta ishlash algoritmlarini ishlab chiqishni taqozo etadi. Ayniqsa, past quvvatli infraqizil signallarni yuqori shovqinli muhitda samarali aniqlash, murakkab algoritmik yechimlar va sun’iy intellektga asoslangan tahlil tizimlarini yaratish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shuningdek, qishloq xo‘jaligida o‘simliklar stressini aniqlashda infraqizil texnologiyalarni integratsiya qilishda amaliy metodologiyalarning yetarli emasligi ham tadqiqotni zarur qiladi [5]. Infraqizil nurlar va ularning xususiyatlari borasidagi tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, ko‘plab yetuk olimlarning ishlari bilan boyitilgan. Ingliz astronomi Uilyam Gershel (1800) infraqizil nurlanishni quyosh spektri tarkibida termometr yordamida aniqlagan birinchi olimdir [6]. Maks Plank (1900) mutlaq ...