KURS ISHI

KIRISH Yorug‘lik dispersiyasi, ya’ni muhitning sindirish ko‘rsatkichining yorug‘lik to‘lqin uzunligiga bog‘liqligi, zamonaviy optika va fotonika sohalarida fundamental ahamiyatga ega bo‘lgan hodisadir. Jahon optik tolali aloqa bozori hajmi 2023-yilda 8,1 milliard AQSH dollarini tashkil etib [1], 2030-yilga borib 14,7 milliard AQSH dollariga yetishi kutilmoqda [2]. Bu o‘sish sur’ati ma’lumotlarni yuqori tezlikda uzatishga bo‘lgan talabning ortishi va optik texnologiyalarning kengayishi bilan izohlanadi. O‘zbekistonda ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish dasturlari doirasida optik tolali aloqa infratuzilmasini kengaytirishga katta e’tibor qaratilmoqda. 2023-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonda keng polosali internet foydalanuvchilari soni 31,5 milliondan oshgan [3], bu esa 2022-yilga nisbatan 15% o‘sishni ko‘rsatadi [3]. Ushbu raqamlar yorug‘lik dispersiyasi nazariyalarini chuqur o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish zaruratini yaqqol ko‘rsatadi, chunki dispersiya optik tolali tizimlarda signal buzilishining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Yorug‘lik dispersiyasi klassik nazariyasining zamonaviy texnologiyalardagi dolzarbligi, ayniqsa yuqori tezlikdagi ma’lumot uzatish tizimlari, lazer texnologiyalari va spektroskopik tadqiqotlar nuqtai nazaridan juda muhimdir. Optik tolali aloqada dispersiya effekti sababli yorug‘lik impulslari kengayib, ma’lumot uzatish tezligi va masofasini cheklaydi. Masalan, 10 Gbit/s tezlikdagi ma’lumot uzatishda oddiy bir rejimli toladagi xromatik dispersiya har 100 km masofada impuls kengayishini o‘rtacha 20-30 ps/nm ga oshirishi mumkin [4]. Bugungi kunda dispersiyani kompensatsiyalash texnologiyalari, jumladan, dispersiya kompensatsiyalash tolalaridan foydalanish orqali bu muammolarni hal etishga harakat qilinmoqda, biroq bu usullar tizimning murakkabligini oshiradi va qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, fotonik qurilmalar, jumladan, optik modulyatorlar va sensorlar dizaynida dispersiyaning aniq hisobga olinishi qurilmalarning samaradorligi va aniqligini oshirish uchun zarurdir. Bu esa klassik dispersiya nazariyasining fundamental jihatlarini qayta ko‘rib chiqish, uning imkoniyatlarini kengaytirish va yangi materiallar uchun modellashtirish usullarini takomillashtirish kabi hal etilmagan muammolarni keltirib chiqaradi. Yorug‘lik dispersiyasining klassik nazariyasi sohasida ko‘plab fundamental tadqiqotlar ...