KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global investitsiya loyihalari bozori 3,5 trillion AQSH dollarini tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 7,8% o‘sishni qayd etdi, bu esa investitsiya jarayonlarining jahon iqtisodiyotini harakatlantiruvchi asosiy omillardan biri ekanligini ko‘rsatadi [1]. Xususan, rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan, O‘zbekistonda investitsiya loyihalariga bo‘lgan talab va ularning iqtisodiyotdagi o‘rni tobora ortib bormoqda. O‘zbekistonda 2023-yilda jami investitsiyalar hajmi 40,7 milliard AQSH dollariga yetdi, bu yalpi ichki mahsulotning 30,1% ini tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 22,7% ga o‘sgan [2]. Bu ko‘rsatkichlar mamlakatda investitsion faollikning yuqoriligini va iqtisodiy o‘sishning muhim omili ekanligini aks ettiradi. Shu bilan birga, har bir investitsiya loyihasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning samaradorligini ta’minlash uchun chuqur tahlil va asoslash zarur. Loyihalarni noto‘g‘ri baholash, xususan, risklarni yetarli darajada inobatga olmaslik moliyaviy yo‘qotishlarga, resurslarning samarasiz sarflanishiga va oxir-oqibatda iqtisodiy rivojlanish sur’atlarining sekinlashuviga olib kelishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, investitsiya loyihalarini tahlil qilishning statistik ko‘rsatkichlari va usullarini chuqur o‘rganish, ularning amaliy qo‘llanilishini takomillashtirish bugungi kunda dolzarb masala hisoblanadi. Bugungi kunda investitsiya loyihalarini tahlil qilishda noaniqlik va risk omillari tobora ortib bormoqda, bu esa an’anaviy baholash usullarini takomillashtirish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Investitsiya loyihalarining muvaffaqiyati nafaqat moliyaviy jihatdan asoslangan qarorlarga, balki loyiha doirasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kutilmagan vaziyatlarni oldindan bashorat qilish va ularga munosib choralar ko‘rish qobiliyatiga ham bog‘liqdir. Mavjud tahlil usullari, ayniqsa, murakkab va o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarda loyihaning haqiqiy qiymatini to‘liq aks ettira olmasligi mumkin. Misol uchun, bozordagi kutilmagan o‘zgarishlar, texnologik innovatsiyalar yoki siyosiy beqarorlik loyihaning dastlabki hisob-kitoblarini bekor qilishi mumkin. Shuning uchun, investitsiya qarorlarini qabul qilishda faqatgina Sof joriy qiymat (NPV) yoki Ichki rentabellik normasi (IRR) kabi an’anaviy ko‘rsatkichlarga tayanib qolmasdan, balki sezgirlik tahlili, Monte-Karlo simulyatsiyasi kabi murakkab statistik usullardan foydalanish orqali loyih ...