KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6,0% ga o'sib, 90,8 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lsa-da [1], so'nggi besh yilda ushbu ko'rsatkichning o'sish sur'atlari 4,4% dan 7,4% gacha bo'lgan diapazonda o'zgarib turgan [2]. Bu o'zgaruvchanlik iqtisodiy faoliyatning davriy xususiyatini yaqqol ko'rsatib, jahon iqtisodiyotining 2020-yildagi global pandemiyadan keyingi tiklanishidagi notekislikni ham aks ettiradi. Xususan, Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda global iqtisodiy o'sish 2,6% ni tashkil etgan bo'lsa, 2024-yilda 2,7% ga o'sishi kutilmoqda [3], biroq geosiyosiy keskinliklar va inflyatsion bosimlar fonida bu prognozlar sezilarli noaniqlik bilan bog'liq. Ushbu o'zgarishlar iqtisodiy sikllarning chuqur tahlilini talab qiladi, chunki har bir davr o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, davlat va korxonalar uchun muhim imkoniyatlar yoki xatarlar keltirib chiqaradi. Bugungi globallashuv davrida har bir mamlakat iqtisodiyoti xalqaro bozorlardagi o'zgarishlarga sezgir bo'lib, iqtisodiy sikllar mamlakatning barqaror rivojlanishiga ham ijobiy, ham salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Retsessiya davrlarida YaIMning qisqarishi, ishsizlikning oshishi va investitsiyalar hajmining kamayishi kuzatilsa, yuksalish davrida esa buning aksi bo'ladi. Mavjud nazariyalarga qaramay, iqtisodiy sikllarni bashorat qilish va ularni samarali boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish dolzarb muammo bo'lib qolmoqda. Xususan, O'zbekiston sharoitida o'tish davri iqtisodiyotiga xos bo'lgan tizimli o'zgarishlar va tashqi shoklarga sezuvchanlik iqtisodiy sikllarning o'ziga xos xususiyatlarini vujudga keltiradi, bu esa mavjud modellar va siyosatlarning mahalliy sharoitlarga moslashuvini talab qiladi. Shuningdek, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, sun'iy intellekt va blokcheyn texnologiyalarining joriy etilishi iqtisodiy sikllarning tabiati va mexanizmlariga yangi ta'sirlarni kiritib, ularni yanada murakkablashtirmoqda, bu esa zamonaviy tahlil usullarini qo'llash zaruratini kuchaytiradi. Iqtisodiy sikllarning nazariy asoslari va amaliy jihatlari bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Jon Meynard Keyns (1936) o'zining "Ish bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida iqtisodiy inqirozlarni talabning yetishmasligi bilan izohlab, davlatning antisik ...