KURS ISHI

KIRISH Iqtisodiyot nazariyasi fani doirasida davlat va bozor muvozanati masalasi globallashuv va raqamlashtirish davrida tobora murakkablashib borayotgan ijtisodiy tizimlarni samarali boshqarish uchun fundamental ahamiyat kasb etmoqda. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yil yakunlari bo'yicha ma'lumotlariga ko'ra, mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) hajmi 86,5 milliard dollarni tashkil etgan bo'lib, iqtisodiy o'sish 6% atrofida qayd etildi [1]. Shuningdek, xorijiy investitsiyalarning jalb etilishi 9,8 milliard dollarga yetgan [2], bu esa xususiy sektorning iqtisodiyotdagi rolini kuchaytirishga qaratilgan islohotlarning natijasidir. Biroq, davlat ulushi hanuzgacha bank-moliya sektorining 70% dan ortig'ini, strategik ahamiyatga ega sanoat korxonalarining esa 50% dan ziyodini tashkil etmoqda [3]. Bu ko'rsatkichlar davlat aralashuvi va bozor mexanizmlari o'rtasidagi optimal muvozanatni topish zaruriyatini yaqqol ko'rsatib turibdi. Xususan, 2023-yilda davlat tomonidan tartibga solinadigan narxlardagi mahsulot va xizmatlar umumiy iste'mol narxlari indeksining 25% dan ortig'ini tashkil etishi [1], ushbu muvozanatni topish dolzarbligini yanada oshiradi, chunki bu holat x-samaradorlik va raqobatbardoshlikka ta'sir ko'rsatadi. Mazkur mavzu hozirgi kunda strategik ahamiyat kasb etadi, chunki davlatning iqtisodiyotga haddan tashqari aralashuvi bozor mexanizmlarining buzilishiga, resurslarning samarasiz taqsimlanishiga va iqtisodiy o'sishning sekinlashishiga olib kelishi mumkin [4]. Aksincha, davlat tartibga soluvchi rolini butunlay yo'qotgan hollarda bozor muvaffaqiyatsizliklari, ijtimoiy tengsizlik va infratuzilma loyihalarining amalga oshmay qolishi kabi muammolar yuzaga keladi [5]. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan, davlat korxonalarini xususiylashtirish, raqobat muhitini yaxshilash va davlat-xususiy sheriklik (DXSH) modellarini joriy etish jarayonlari davlat va bozor o'rtasidagi optimal muvozanatni topishga qaratilgan [6]. Ammo bu jarayonlar doirasida davlat muvaffaqiyatsizligi va bozor muvaffaqiyatsizligi xavflari saqlanib qolmoqda, masalan, 2023-yilda DXSH loyihalarining bor-yo'g'i 35%i to'liq moliyalashtirilgani [2] ushbu mexanizmlarning samaradorligini oshirish zarurligini ko'rsatadi. Iqtisodiyotda davlat va bozor o'rtasidagi muvozanatni optimallashtirish iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, aholi farovonlig ...