KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning (YAIM) o‘sish sur’ati 6%ni tashkil etdi [1]. Bu ko‘rsatkich, avvalgi yillarga nisbatan barqaror o‘sish tendensiyasini saqlab qolgan bo‘lsa-da, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YAIM hajmi bo‘yicha rivojlangan davlatlardan sezilarli darajada orqada qolmoqda [2]. Iqtisodiyotdagi davlat sektori ulushi hanuz yuqoriligicha qolmoqda, xususan, 2022-yilda davlat korxonalari YAIMning qariyb 35% ini tashkil etgan [3]. Shu bilan birga, infratuzilma loyihalariga yo‘naltirilgan davlat investitsiyalari umumiy investitsiyalar hajmining 40% dan oshadi [4]. Bu raqamlar iqtisodiyotda davlatning muhim rolini ko‘rsatadi, biroq bozor mexanizmlarining to‘liq ishga tushmasligi, raqobat muhitining sustligi va ayrim sohalarda davlat monopoliyalarining saqlanib qolishi kabi muammolar hanuz dolzarbligini yo‘qotmagan. Xususan, 2023-yil yakunlari bo‘yicha davlat xaridlaridagi shaffoflik darajasi bo‘yicha O‘zbekiston indekslarda o‘rtacha ko‘rsatkichlardan pastroq joylashgan [5], bu esa davlat tartibga solishining samaradorligini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Bugungi globallashuv davrida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, barqaror o‘sishga erishish va aholi farovonligini oshirish har bir davlat oldida turgan ustuvor vazifalardandir. Biroq, bu maqsadlarga faqat bozor mexanizmlari orqali erishish har doim ham imkoni yo‘q. Bozorning o‘ziga xos kamchiliklari – tashqi effektlar (eksternaliyalar), umumiy tovarlar muammosi, tabiiy monopoliyalar va iqtisodiy inqirozlar – davlatning iqtisodiyotga aralashuvini zarur qilib qo‘yadi. Shuningdek, pandemiya va global iqtisodiy tanazzullar davrida davlatning iqtisodiyotdagi tartibga soluvchi roli yana bir bor o‘z dolzarbligini ko‘rsatdi, chunki aynan davlat makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy himoya choralarini amalga oshirishda asosiy kuch bo‘ldi. O‘zbekiston ham ochiq iqtisodiyotga intilayotgan bir sharoitda, davlat tartibga solishining optimal darajasini aniqlash va uning samaradorligini oshirish mexanizmlarini ishlab chiqish katta ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon davlatning iqtisodiy jarayonlarga aralashuvini cheklash emas, balki uni yanada samarali va maqsadli qilishni talab qiladi, toki bozor erkinligini buzmagan holda iqtisodiy taraqqiyotga xizmat qilsin. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish masalasi iqtisodiyot nazariyasida eng ko‘p muhokama qi ...