KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda Oʻzbekiston Respublikasida inflyatsiya darajasi 9.9% ni tashkil etib, oxirgi besh yildagi eng past koʻrsatkichlardan biriga erishdi [1]. Bu markaziy bankning qatʼiy monetar siyosati, xususan, asosiy stavkaning 14% darajasida saqlab turilishi [2] natijasida pul massasi oʻsish surʼatlarining moʻtadillashgani bilan bogʻliq. Shu bilan birga, 2024-yilning birinchi choragida mamlakatdagi umumiy pul massasi (M2) 205.3 trillion soʻmni tashkil etib, oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 15.6% ga oʻsgan [3]. Jahon iqtisodiyotida esa monetar siyosat, ayniqsa, pandemiyadan keyingi tiklanish davrida va global inflyatsiya bosimlari sharoitida markaziy banklarning asosiy stavkalarni oshirishi bilan namoyon boʻldi. Xususan, AQSh Federal Zaxira tizimi 2022-yildan boshlab asosiy stavkani 5.25-5.50% gacha koʻtardi [4], bu esa pul-kredit siyosatining iqtisodiy barqarorlikni taʼminlashdagi muhim rolini yana bir bor tasdiqladi. Shuningdek, Oʻzbekistonda YAIMning 2023-yilda 6% ga oʻsishi [1], bu barqaror monetar siyosat fonida investitsiyalarning jalb qilinishi va iqtisodiy faollikning oshishi bilan chambarchas bogʻliq. Bugungi kunda jahon iqtisodiyoti murakkab geosiyosiy vaziyat, global taʼminot zanjirlaridagi uzilishlar va energiya narxlarining oʻzgaruvchanligi sababli yuzaga kelgan inflyatsion bosimlar bilan kurashmoqda. Bunday sharoitlarda, monetar siyosat iqtisodiyotni barqarorlashtirish va makroiqtisodiy muvozanatni saqlashning eng muhim vositalaridan biri hisoblanadi. Oʻzbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uchun esa, milliy valyuta barqarorligini taʼminlash, inflyatsiyani jilovlash va iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirish oʻta dolzarb vazifadir. Mamlakatda pul-kredit siyosatining oʻziga xos xususiyatlari, jumladan, dollarizatsiya darajasining yuqoriligi [5] va pul oʻtkazmalari hajmining sezilarli taʼsiri [6] monetar boshqaruvga qoʻshimcha talablar qoʻyadi. Shunday ekan, monetaristik nazariyaning asosiy tamoyillarini Oʻzbekiston sharoitiga moslashtirish va uning amaliy samaradorligini tahlil qilish, iqtisodiyotni tartibga solishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqishda hal etilmagan masalalar qatoriga kiradi. Monetaristik nazariya va uning iqtisodiyotni tartibga solishdagi roli uzoq yillardan buyon koʻplab xorijiy olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan. Xususan, Milton Fridman (1963) oʻzining "A Monetary History of the United States, 1867–1960" as ...