KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda Oʻzbekistonning tashqi savdo aylanmasi 62,6 milliard AQSH dollarini tashkil etib [1], bu koʻrsatkich 2022-yilga nisbatan 12,1 milliard dollarga yoki 24% ga oʻsganligini koʻrsatdi [2]. Bunda eksport hajmi (oltindan tashqari) 17,2 milliard dollarni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 23,8% ga oshgan boʻlsa-da [3], respublika eksport salohiyatini toʻliq roʻyobga chiqarish uchun hali sezilarli imkoniyatlar mavjud. Xususan, Jahon savdo tashkiloti (JST) maʼlumotlariga koʻra, global savdo hajmi 2023-yilda 25 trillion dollardan ortiqni tashkil etgan [4], bu esa Oʻzbekiston uchun xalqaro bozorlarda oʻz oʻrnini mustahkamlash uchun katta salohiyat mavjudligini anglatadi. Eksportning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi (YIM) ulushi 2023-yilda 27,5% ga yetgan boʻlsa-da [5], rivojlangan mamlakatlarda bu koʻrsatkich koʻpincha 40-60% oraligʻida boʻladi [6], bu esa Oʻzbekiston iqtisodiyotining eksportga yoʻnaltirilganligini yanada kuchaytirish zarurligini koʻrsatadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotidagi murakkab jarayonlar, xalqaro raqobatning kuchayishi va logistika zanjirlaridagi uzilishlar sharoitida Oʻzbekistonning barqaror iqtisodiy oʻsishini taʼminlash uchun eksport salohiyatini oshirish strategik ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakatning iqtisodiy xavfsizligi, valyuta tushumlarini koʻpaytirish va yangi ish oʻrinlarini yaratishda eksportni diversifikatsiya qilish hamda qoʻshilgan qiymati yuqori mahsulotlar ulushini oshirish muhim ahamiyatga ega. Ammo, mahalliy eksportchilar moliyaviy resurslarga erishish, bojxona tartib-qoidalarini optimallashtirish va xalqaro bozorlardagi yangi talablarga moslashishda qator qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar [7]. Mavjud muammolar eksportni davlat tomonidan moliyaviy va bojxona usullari orqali qoʻllab-quvvatlash mexanizmlarini qayta koʻrib chiqish, takomillashtirish va ularning samaradorligini oshirish zaruratini yuzaga keltiradi. Eksport salohiyatini oshirish va davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash masalalari jahon ilmiy adabiyotlarida keng oʻrganilgan. Jumladan, Maykl Porter (Michael Porter) oʻzining "Raqobat afzalligi" nazariyasida mamlakatlarning eksportdagi muvaffaqiyatlari ichki omillar, sanoat klasterlari va innovatsion muhit bilan bogʻliqligini isbotladi [8]. Pol Krugman (Paul Krugman) esa yangi savdo nazariyasini ishlab chiqib, iqtisodiyot miqyosidan samaradorlik va tovar diversifikatsiyasining eksportdagi rolini ...