KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda tug'ilishlar soni 932 mingdan oshgan bo'lib, bu so'nggi yillarda kuzatilgan eng yuqori ko'rsatkichlardan biridir [1]. Bu raqam mamlakatda har bir bolaning to'laqonli rivojlanishini ta'minlash, ularning salomatligi, ta'limi va ijtimoiy moslashuviga e'tiborni kuchaytirish zarurligini ko'rsatadi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, bolalar rivojlanishida genetik va atrof-muhit omillarining o'zaro ta'siri global miqyosda 30% gacha bo'lgan rivojlanish kechikishlari va nuqsonlariga sabab bo'ladi [2]. Ayniqsa, past va o'rta daromadli mamlakatlarda bolalar o'limi va kasallanishining 50% dan ortig'i bevosita yoki bilvosita irsiy va muhit omillarining salbiy ta'siri bilan bog'liqdir [3]. Shu sababli, irsiyat va muhitning bola rivojiga ta'sirini chuqur o'rganish, ijtimoiy pedagogika nuqtai nazaridan samarali yechimlarni taklif etish dolzarb masala hisoblanadi. Bugungi kunda O'zbekistonda ijtimoiy himoya, ta'lim va sog'liqni saqlash tizimlarida bolalar rivojlanishini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq, irsiyat va muhitning o'zaro murakkab ta'sirini hisobga olgan holda bolalarning individual ehtiyojlarini qondirish mexanizmlari to'liq shakllanmagan. Misol uchun, tug'ma nuqsonlar bilan tug'ilgan bolalar soni 2022-yilda 15% ga oshgan [4], bu esa genetik moyillik va atrof-muhit omillarining o'zaro ta'sirini yanada chuqurroq o'rganish zarurligini ko'rsatadi. Ijtimoiy-iqtisodiy tengsizliklar, urbanizatsiya jarayonlari, oiladagi psixologik muhit kabi atrof-muhit omillari bolalarning aqliy, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Bu muammolarni hal etish uchun kompleks yondashuv, irsiyat va muhit omillarini integratsiyalashgan holda tahlil qilish va ularning salbiy ta'sirini kamaytirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zarur. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lib, ko'plab fundamental tadqiqotlar o'tkazilgan. Urie Bronfenbrenner ekologik tizimlar nazariyasi [5] bolaning rivojlanishini o'rab turgan turli darajadagi tizimlar (mikrosistema, mezosistema, eksosistema, makrosistema, xronosistema) orqali tushuntirib berdi va irsiyat-muhit o'zaro ta'sirining dinamik modelini yaratdi. Robert Plomin (2018) o'zining "Blueprint: How DNA Makes Us Who We Are" nomli tadqiqotida [6] genetik omillarning shaxs xususiyatlari va kog ...